Tiết ôn tập chương soạn đúng khi học sinh là người hệ thống lại kiến thức, tự phát hiện mình còn hổng ở đâu và luyện những bài trộn nhiều dạng của cả chương; giáo viên không đọc lại lý thuyết, không chiếu sẵn sơ đồ tổng kết rồi cho chép. Khung vẫn là bốn hoạt động của kế hoạch bài dạy, nhưng hoạt động thứ hai đổi chức năng: từ hình thành kiến thức mới thành hệ thống hoá kiến thức đã học.
Phần dưới nói về mục tiêu riêng của tiết ôn tập, cách mở đầu bằng một phép chẩn đoán nhanh, ba cách để học sinh tự hệ thống hoá, cách soạn bộ câu luyện tập trộn dạng, một khung mẫu cho tiết ôn tập chương Khoa học tự nhiên lớp 7 và những dấu hiệu cho thấy tiết ôn đang trượt thành tiết đọc lại.
Tiết ôn tập để làm gì, khác tiết bài mới ở đâu
Sau một chương, kiến thức trong đầu học sinh thường nằm thành từng mảnh theo từng bài: em nhớ công thức của bài này, dạng toán của bài kia, nhưng không thấy chúng nối với nhau thế nào. Gặp một câu hỏi trộn hai bài là lúng túng. Tiết ôn tập có ba việc: nối các mảnh thành một bức tranh, chỉ ra cho từng em chỗ còn hổng, và cho luyện những câu buộc phải nhận dạng trước khi giải.
Vì thế tiết ôn tập không phải tiết dạy lại. Nếu giáo viên nói lại toàn bộ lý thuyết của chương trong hai mươi phút, em đã nắm thì chán, em chưa nắm vẫn chưa nắm, vì lần thứ hai nghe giảng cũng không khác lần đầu bao nhiêu. Phần lớn thời gian phải là học sinh làm.
Một khác biệt nữa: tiết bài mới đi từ một vấn đề tới một kiến thức, còn tiết ôn tập đi từ nhiều kiến thức tới các mối liên hệ giữa chúng. Câu hỏi trung tâm của tiết ôn không phải "cái này là gì" mà là "cái này khác cái kia ở đâu, dùng khi nào".
Trong kế hoạch, ghi rõ ngay dòng tên bài là "Ôn tập chương" kèm thời gian thực hiện, và trong hoạt động thứ hai đổi tên thành "Hệ thống hoá kiến thức". Người duyệt nhìn vào là biết bạn không bê nguyên khung bài mới sang.
Mục tiêu tiết ôn tập viết khác thế nào
Mục tiêu của tiết ôn tập không lặp lại mục tiêu của các bài trong chương. Nó nhắm vào việc liên kết và nhận dạng.
| Thành phần | Viết kiểu chép lại chương | Viết đúng chức năng ôn tập |
|---|---|---|
| Kiến thức | Nêu được các khái niệm của chương | Lập được sơ đồ thể hiện quan hệ giữa các khái niệm chính của chương |
| Năng lực đặc thù | Giải được các dạng bài tập trong chương | Nhận dạng được bài thuộc dạng nào trước khi giải; giải được bài kết hợp hai dạng |
| Năng lực chung | Tự chủ và tự học | Tự chủ: tự đánh dấu được nội dung mình còn chưa chắc và chọn câu luyện phù hợp |
| Phẩm chất | Chăm chỉ ôn bài | Trung thực: tự đánh giá đúng mức độ chắc chắn của mình trên phiếu chẩn đoán |
Mục tiêu viết như cột phải giúp bạn thiết kế hoạt động gần như tự động: cần một hoạt động lập sơ đồ, một bộ câu nhận dạng, một phiếu tự đánh giá. Mục tiêu viết như cột giữa thì hoạt động nào cũng hợp, nên cuối cùng dễ thành một tiết chữa bài tập.
Mở đầu bằng phép chẩn đoán chỗ hổng
Hoạt động mở đầu của tiết ôn tập nên cho mỗi em biết mình đang thiếu gì, đồng thời cho giáo viên thấy cả lớp vướng ở đâu để điều chỉnh phần sau. Năm đến bảy phút là đủ. Vài cách đã dùng được:
- Phiếu năm câu, mỗi câu một bài trong chương. Câu ngắn, làm trong ba phút. Bên cạnh mỗi câu, học sinh khoanh mức độ chắc chắn: chắc, hơi chắc, đoán.
- Bảng tự đánh giá theo nội dung. Liệt kê sáu đến tám nội dung chính của chương, học sinh đánh dấu "làm được một mình", "cần xem lại", "chưa hiểu".
- Giơ tay theo mức độ. Giáo viên đọc từng nội dung, học sinh giơ một, hai hoặc ba ngón tay. Nhanh, không cần giấy, nhưng chỉ cho bức tranh chung của lớp.
- Cách xử lý kết quả: giáo viên đi quanh lớp một vòng hoặc thu phiếu nhanh, ghi lên góc bảng hai ba nội dung nhiều em chưa chắc nhất. Hai ba nội dung này sẽ được ưu tiên trong phần luyện tập.
- Không nên: gọi lên bảng kiểm tra miệng và cho điểm, hoặc công bố em nào đánh dấu "chưa hiểu" nhiều nhất. Phép chẩn đoán chỉ có ích khi học sinh dám tự đánh giá thật.
Phiếu chẩn đoán học sinh giữ lại đến cuối tiết. Ở phút cuối, các em xem lại câu nào đã khoanh "đoán" và tự trả lời lại. Sự thay đổi từ "đoán" sang "chắc" là bằng chứng tiết ôn có tác dụng, cho cả học sinh lẫn người dự giờ.
Ba cách để học sinh tự hệ thống hoá
Sơ đồ khuyết. Giáo viên đưa khung sơ đồ có sẵn vài ô và đường nối, để trống phần lớn. Nhóm điền khái niệm vào ô và ghi trên đường nối quan hệ giữa hai ô (là trường hợp riêng của, dùng để tính, ngược với). Phần ghi trên đường nối mới là phần có giá trị; chỉ điền tên khái niệm vào ô thì chưa phải hệ thống hoá.
Xếp thẻ khái niệm. Mỗi nhóm nhận mười đến mười lăm thẻ giấy trắng, mỗi thẻ học sinh tự ghi một khái niệm hoặc một công thức của chương, rồi xếp thành nhóm và giải thích vì sao xếp như vậy. Hợp với lớp nhỏ tuổi và chương có nhiều khái niệm gần nhau.
Bảng so sánh các cặp dễ nhầm. Học sinh chọn hai ba cặp khái niệm hay nhầm trong chương và lập bảng phân biệt theo tiêu chí giáo viên gợi ý. Hợp với chương có nhiều cặp đối lập, như hai loại phản ứng, hai biện pháp tu từ, hai dạng chuyển động.
Giáo viên làm gì trong lúc đó. Đi các nhóm, hỏi "vì sao hai ô này nối với nhau?". Ghi lại nhóm có cách sắp xếp khác thường để mời trình bày. Chỉ chiếu sơ đồ của giáo viên sau khi các nhóm đã báo cáo, để học sinh so, không để chép.
Chọn một cách thôi. Một tiết ôn chỉ nên dùng một trong ba cách, mười hai đến mười lăm phút. Dùng cả ba thì không còn thời gian luyện tập, mà luyện tập mới là phần học sinh cần nhất trước bài kiểm tra.
Soạn bộ câu luyện tập trộn dạng
Bài tập trong tiết ôn không nên xếp theo thứ tự bài trong chương. Nếu câu một của bài một, câu hai của bài hai, học sinh đoán được dạng nhờ vị trí mà không cần nhận dạng. Cách soạn:
- Liệt kê các dạng bài của chương, thường bốn đến sáu dạng.
- Mỗi dạng chọn một câu vừa sức, ưu tiên dạng nhiều em khoanh "đoán" ở phiếu chẩn đoán.
- Thêm một hai câu kết hợp hai dạng hoặc hai bài trong chương.
- Xáo trộn thứ tự để các câu cùng dạng không đứng cạnh nhau.
- Bước đầu tiên của mỗi câu là học sinh ghi tên dạng hoặc kiến thức cần dùng, chưa giải. Cả lớp đối chiếu phần nhận dạng trước, rồi mới giải.
- Chuẩn bị đáp án và một dòng ghi lỗi hay gặp cho mỗi câu, để khi chữa chỉ nói đúng chỗ đó.
Bước năm là điểm khác biệt quan trọng nhất của luyện tập ôn chương. Nhiều học sinh làm đúng khi biết dạng nhưng sai khi phải tự nhận dạng, và bài kiểm tra cuối chương lại đòi đúng kỹ năng đó.
Khung mẫu tiết ôn tập chương Khoa học tự nhiên lớp 7
Tiết giả định "Ôn tập chương Tốc độ", 45 phút, cô Lan soạn cho lớp 7B Trường THCS A.
- Hoạt động 1, chẩn đoán (6 phút). Phiếu năm câu: đổi đơn vị tốc độ, tính tốc độ, tính quãng đường, đọc đồ thị quãng đường thời gian, tốc độ và an toàn giao thông. Khoanh mức chắc chắn. Giáo viên đi quanh, ghi lên góc bảng hai nội dung nhiều em khoanh "đoán".
- Hoạt động 2, hệ thống hoá (13 phút). Nhóm bốn em điền sơ đồ khuyết: ô trung tâm là tốc độ, các ô quanh là công thức, đơn vị, cách đo, đồ thị, ứng dụng. Trên mỗi đường nối ghi quan hệ. Gọi hai nhóm có sơ đồ khác nhau báo cáo, sau đó mới chiếu sơ đồ của giáo viên để so.
- Hoạt động 3, luyện tập trộn dạng (18 phút). Sáu câu xáo trộn, trong đó có một câu kết hợp đọc đồ thị và tính tốc độ. Học sinh ghi dạng của từng câu trước, cả lớp đối chiếu phần nhận dạng, rồi giải. Câu thuộc hai nội dung ở góc bảng được chữa kỹ.
- Hoạt động 4, tự đánh giá lại và giao việc (6 phút). Học sinh xem lại phiếu chẩn đoán, làm lại câu đã khoanh "đoán". Về nhà: mỗi em tự soạn một câu hỏi kết hợp hai nội dung trong chương kèm lời giải, nộp đầu tiết sau.
- Dự phòng (2 phút). Nếu thừa giờ, mời hai em đọc câu hỏi tự soạn ngay trên lớp.
Để ý tỉ lệ: giáo viên gần như không giảng lý thuyết. Lần duy nhất giáo viên trình bày là lúc chiếu sơ đồ để so, sau khi học sinh đã tự làm.
Dấu hiệu tiết ôn đang thành tiết đọc lại và cách sửa
Những dấu hiệu dưới đây người dự giờ nhận ra rất nhanh. Rà kế hoạch trước khi dạy:
| Dấu hiệu trong kế hoạch | Hậu quả trên lớp | Sửa |
|---|---|---|
| Hoạt động 2 ghi "giáo viên hệ thống lại kiến thức" | Học sinh ngồi chép sơ đồ giáo viên chiếu | Đổi thành sơ đồ khuyết hoặc xếp thẻ do nhóm làm |
| Bài tập xếp theo thứ tự bài trong chương | Học sinh đoán dạng nhờ vị trí | Xáo trộn, thêm bước ghi dạng trước khi giải |
| Không có phần chẩn đoán | Ôn đều mọi thứ, chỗ hổng thật không được chữa kỹ | Thêm phiếu năm câu có khoanh mức chắc chắn |
| Mười câu luyện tập trở lên | Chữa vội, không câu nào kỹ | Giữ sáu câu, chữa kỹ câu thuộc nội dung nhiều em vướng |
| Cuối tiết là "dặn dò ôn tập để kiểm tra" | Học sinh không biết ôn gì | Giao một nhiệm vụ cụ thể, có hạn nộp |
Câu hỏi thường gặp
Tiết ôn tập có cần đủ bốn hoạt động như bài mới không?
Nên giữ bốn hoạt động nhưng đổi chức năng: mở đầu để chẩn đoán, hoạt động thứ hai để hệ thống hoá, luyện tập trộn dạng và vận dụng hoặc tự đánh giá cuối tiết. Ghi rõ tên mới của hoạt động thứ hai trong kế hoạch.
Có nên cho học sinh vẽ sơ đồ tư duy ở nhà trước tiết ôn không?
Được, nếu tiết ôn dùng sơ đồ đó làm nguyên liệu: nhóm so sánh sơ đồ của các thành viên rồi gộp thành một. Giao về nhà mà trên lớp không dùng tới thì học sinh sẽ coi là việc nộp cho có.
Chương dài có nên ôn tập trong hai tiết không?
Nếu kế hoạch dạy học của tổ phân phối hai tiết, nên chia tiết một để chẩn đoán và hệ thống hoá kèm luyện tập ngắn, tiết hai luyện tập trộn dạng và câu kết hợp. Không nên dành cả tiết một cho việc nhắc lại lý thuyết.
Học sinh khoanh "chắc" nhưng làm sai thì xử lý thế nào?
Đây là thông tin quý, vì em đó đang hiểu sai mà không biết. Giáo viên ghi lại các câu loại này và chữa kỹ cho cả lớp như một lỗi điển hình, không nêu tên em nào, để mọi em tự kiểm lại cách hiểu của mình.
Có dùng trò chơi ô chữ cho tiết ôn tập được không?
Được nếu ngắn và câu hỏi đòi phân biệt khái niệm chứ không chỉ nhớ tên. Trò chơi chiếm quá mười phút hoặc chỉ hỏi định nghĩa thì làm mất thời gian luyện tập, phần học sinh cần nhất trước bài kiểm tra cuối chương.