Nề nếp trong giờ bộ môn không đến từ việc nghiêm mặt hay phạt nặng, mà từ vài quy trình được làm đi làm lại đến mức học sinh tự làm: vào lớp thế nào, dừng thế nào, chuyển hoạt động thế nào, nộp bài thế nào. Giáo viên mới hay bị lớp ồn vì có quy định nhưng thiếu quy trình, nên mỗi tiết phải nói lại bằng giọng to hơn.
Bài này dành cho giáo viên bộ môn, người chỉ gặp lớp vài tiết mỗi tuần và không giữ vai trò chủ nhiệm. Phần nội quy chung của lớp, ban cán sự hay kỷ luật học sinh thuộc việc của giáo viên chủ nhiệm và nhà trường; ở đây chỉ bàn cách bạn giữ được 45 phút của mình. Ví dụ là thầy Minh dạy Toán lớp 10 và cô Hạnh dạy Ngữ văn lớp 7 ở Trường THCS A.
Vì sao lớp ngoan với giáo viên cũ mà ồn với giáo viên mới
Học sinh không hư hơn khi gặp giáo viên mới. Các em chỉ chưa biết bạn chờ đợi điều gì. Với giáo viên đã dạy lâu, lớp biết rõ khi thầy đứng im nghĩa là gì, khi cô gõ nhẹ lên bàn nghĩa là gì. Với bạn, mọi tín hiệu đều mới, và lớp sẽ thử xem tín hiệu nào là thật.
Thử thách thường đến theo ba kiểu: nói chuyện nhỏ khi bạn quay lên bảng, chậm lấy vở khi bạn yêu cầu, và hỏi những câu ngoài lề để kéo dài thời gian. Không kiểu nào là chống đối; đó là cách học sinh dò ranh giới. Nếu bạn phản ứng mỗi lần một kiểu, hôm nay bỏ qua, mai lại nổi nóng, lớp sẽ tiếp tục dò.
Có một kiểu thử thứ tư ít ai nói: lớp quan sát xem bạn có công bằng không. Nếu bạn nhắc em ngồi bàn đầu nhưng bỏ qua cùng lỗi ấy ở nhóm bàn cuối hay nói chuyện vui, lớp sẽ nhận ra ngay, và những em bị nhắc sẽ thấy quy định chỉ dành cho mình. Công bằng trong những lần nhắc nhỏ quan trọng hơn bất kỳ quy định lớn nào.
Vì vậy ưu tiên của tháng đầu không phải là bài giảng hay, mà là sự nhất quán. Một quy trình đơn giản làm giống nhau ở mọi tiết có tác dụng hơn mười điều cấm nói một lần. Đến tuần thứ năm, thứ sáu, khi lớp đã quen, bạn mới có thể thả lỏng và thử hoạt động phức tạp hơn.
Năm quy trình nên dạy trong hai tuần đầu
Mỗi quy trình cần được làm mẫu, cho lớp làm thử, khen khi làm đúng và làm lại khi làm sai. Đừng dạy cả năm trong một tiết; mỗi tiết thêm một hoặc hai.
- Vào lớp. Giáo viên đứng ở cửa hoặc bục, lớp đứng chào, sách vở môn học để sẵn trên bàn, trên bảng có sẵn một câu hỏi khởi động để học sinh làm ngay khi ngồi xuống.
- Tín hiệu dừng. Giơ tay hoặc đếm ngược ba, hai, một. Dạy lớp phản ứng trong năm giây. Khi lớp làm tốt, nói cụ thể: "Lần này cả lớp dừng trong bốn giây."
- Chuyển từ làm cá nhân sang làm cặp, làm nhóm. Nói trước ai quay về đâu, mang theo gì, có bao nhiêu thời gian. Kê bàn theo một kiểu cố định, tập một lần cho nhanh.
- Phát và thu phiếu, vở. Phát theo dãy từ đầu bàn chuyển xuống; thu theo chiều ngược lại. Không đi từng bàn thu vì lớp sẽ nói chuyện trong lúc chờ.
- Kết tiết. Giáo viên kết thúc, không phải tiếng trống. Lớp ghi bài về nhà, dọn chỗ, đứng chào rồi mới ra. Cô Hạnh giữ quy tắc này từ tiết đầu nên lớp không còn ùa ra khi trống vừa đánh.
Viết năm quy trình vào một trang trong sổ, mỗi tiết đánh dấu quy trình nào lớp đã làm tốt. Khi cả năm đều được đánh dấu liên tục trong một tuần, nề nếp giờ học của bạn đã hình thành.
Bậc thang phản ứng khi lớp ồn hoặc một em làm việc riêng
Phản ứng nên đi từ nhẹ đến nặng, bậc trên chỉ dùng khi bậc dưới không có tác dụng. Giáo viên mới hay nhảy thẳng lên bậc cuối, la cả lớp vì một nhóm nhỏ, và mất uy tín với những em đang làm đúng.
| Bậc | Việc làm | Ví dụ câu nói hoặc hành động |
|---|---|---|
| 1. Không lời | Nhìn về phía em đang nói chuyện, đứng im vài giây. | Ánh mắt và sự im lặng, tiếp tục giảng khi em đã dừng. |
| 2. Lại gần | Vừa giảng vừa đi xuống đứng cạnh bàn em. | Không nói gì, đặt nhẹ tay lên mép bàn. |
| 3. Gọi tên kèm việc | Gọi tên và giao một việc liên quan bài. | "Nam, em đọc giúp thầy câu hai." |
| 4. Nhắc riêng | Ra hiệu em lại gần cuối tiết hoặc nói nhỏ tại chỗ. | "Hôm nay em nói chuyện ba lần rồi. Tiết sau em làm được không?" |
| 5. Theo quy định của trường | Ghi nhận xét theo cách trường quy định, trao đổi với giáo viên chủ nhiệm. | Báo bằng sự việc cụ thể, không dán nhãn học sinh. |
Cả năm bậc đều không có la mắng, không đuổi học sinh ra khỏi lớp, không phạt đứng. Những cách đó có thể làm lớp im tức thì nhưng làm hỏng quan hệ và có thể trái quy định của nhà trường về ứng xử với học sinh. Phần lớn tình huống dừng ở bậc một hoặc hai nếu bạn làm đều tay.
Bố trí lớp và nhịp tiết dạy cũng giữ nề nếp
Nhiều lúc lớp ồn không phải do thái độ mà do thiết kế tiết dạy. Trước khi trách lớp, hãy soát lại những điểm sau trong kế hoạch bài dạy:
- Có khoảng nào trên năm phút học sinh không có việc gì làm, ví dụ lúc bạn chép đề dài lên bảng không? Chép sẵn hoặc phát phiếu.
- Có hướng dẫn nào dài hơn một phút mà không có ví dụ mẫu không? Hướng dẫn dài làm học sinh bỏ nghe giữa chừng rồi hỏi lại bạn bên cạnh.
- Hoạt động nhóm có giao vai cụ thể không, hay chỉ ghi "thảo luận nhóm"? Không có vai thì một em làm, ba em nói chuyện.
- Bạn có đứng cố định ở bục suốt tiết không? Dãy bàn cuối gần như luôn ồn nhất khi giáo viên không bao giờ đi xuống.
- Thời điểm khó nhất là năm phút trước khi hết tiết và năm phút đầu sau giờ ra chơi. Có việc gì cụ thể cho hai khoảng này chưa?
Thầy Minh nhận ra lớp 10 của mình luôn ồn ở phút thứ hai mươi lăm. Xem lại kế hoạch, đó là lúc thầy chữa bài trên bảng cho một em, cả lớp ngồi chờ. Thầy đổi sang cho cả lớp tự so kết quả với bạn bên cạnh trong lúc thầy chữa, và khoảng ồn đó gần như biến mất.
Áp vào lớp của bạn: kế hoạch mười tiết đầu để dựng nề nếp
Thầy Minh dạy mỗi lớp bốn tiết một tuần, nên mười tiết đầu rơi vào khoảng hai tuần rưỡi. Bảng dưới là cách thầy rải các quy trình ra, mỗi tiết chỉ thêm một việc mới và nhắc lại việc cũ. Nếu bạn dạy ít tiết hơn mỗi tuần, giữ thứ tự nhưng kéo dài thời gian.
| Tiết | Quy trình mới | Nhắc lại và kiểm |
|---|---|---|
| 1 | Tín hiệu dừng, làm thử hai lần. | Đếm số giây lớp dừng, ghi vào sổ. |
| 2 | Câu hỏi khởi động trên bảng khi vào lớp. | Tín hiệu dừng, khen khi nhanh hơn tiết một. |
| 3 | Phát và thu phiếu theo dãy. | Câu khởi động, tín hiệu dừng. |
| 4 | Chuyển sang làm cặp, quay bàn theo một chiều cố định. | Phát thu phiếu. |
| 5 | Kết tiết: ghi bài về nhà, dọn chỗ, chào. | Chuyển cặp, tín hiệu dừng. |
| 6–7 | Không thêm gì mới, chỉ luyện cho trơn. | Ghi quy trình nào còn chậm. |
| 8 | Chuyển sang nhóm bốn, giao vai. | Kết tiết đúng cách. |
| 9–10 | Thử một hoạt động nhóm trọn vẹn mười lăm phút. | Tự đánh giá cả năm quy trình. |
Tiết sáu và bảy cố ý không thêm gì. Giáo viên mới hay sốt ruột thêm quy trình liên tục; nhưng nề nếp chỉ thành thói quen khi được làm lặp lại trong những tiết không có gì mới. Đến tiết mười, nếu lớp dừng dưới năm giây và chuyển nhóm dưới một phút, bạn đã có nền để dạy những tiết phức tạp hơn.
Giữ bình tĩnh khi bị thử thách trước lớp
Sẽ có lúc một em nói một câu khiến cả lớp cười, hoặc cãi lại khi bạn nhắc. Điều quan trọng nhất lúc đó là không biến chuyện riêng với một em thành cuộc đối đầu trước ba mươi khán giả. Trả lời ngắn, giọng bình thường, rồi quay lại bài: "Thầy nghe rồi. Mình nói chuyện này cuối giờ." Sau đó thật sự gặp em ấy cuối giờ.
Khi gặp riêng, bắt đầu bằng sự việc, không bằng đánh giá: "Lúc thầy nhắc, em nói như vậy trước lớp" thay vì "Em hỗn quá". Hỏi em có chuyện gì, nghe trước khi nói. Nhiều em phản ứng gay gắt vì đang có chuyện ở nhà hoặc với bạn, không phải vì bạn.
Nếu bạn lỡ lớn tiếng, hãy nhận ở tiết sau một cách đơn giản: "Hôm trước cô to tiếng, cô không nên làm vậy. Mình thống nhất lại cách làm việc nhé." Học sinh tôn trọng giáo viên biết nhận lỗi hơn giáo viên không bao giờ sai. Điều làm hỏng nề nếp không phải một lần lỡ lời, mà là việc giả vờ như chưa có gì xảy ra.
Lỗi hay bị góp ý khi tổ chuyên môn dự giờ
Khi dự giờ giáo viên mới, người dự thường ghi nhận những điểm về quản lý lớp sau đây. Đọc trước để tự soát:
- Giáo viên nói khi lớp chưa yên, phải nói to dần, cuối tiết khản giọng.
- Hỏi một câu rồi tự trả lời ngay vì không chờ được học sinh suy nghĩ.
- Chỉ gọi những em giơ tay, bỏ quên cả dãy bàn cuối.
- Nhắc nhở chung chung "các em trật tự" nhiều lần mà không có tín hiệu nào cụ thể.
- Hoạt động nhóm không có thời gian giới hạn, nhóm xong trước ngồi chơi, nhóm chưa xong thì bị cắt ngang.
- Phê bình cả lớp vì lỗi của vài em, khiến những em đang làm đúng cũng chán.
- Kết thúc tiết khi trống đánh, chưa giao bài về nhà, học sinh ra lớp lộn xộn.
Đừng cố sửa hết trong một tuần. Chọn một lỗi, sửa trong mọi tiết của tuần đó, rồi mới sang lỗi khác. Nhờ một đồng nghiệp dự lại sau hai tuần để xem lỗi đã thực sự hết chưa.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên bộ môn có nên tự đặt nội quy riêng cho lớp không?
Không nên đặt một nội quy riêng dài. Bạn chỉ cần vài quy ước làm việc trong giờ của mình, không mâu thuẫn với nội quy lớp do giáo viên chủ nhiệm cùng học sinh xây dựng. Ba đến năm quy ước là đủ nhớ.
Lớp vẫn ồn sau hai tuần thì có phải do giáo viên quá hiền?
Thường không phải do hiền mà do thiếu nhất quán hoặc tiết dạy có quá nhiều khoảng trống. Xem lại bảng tự soát ở trên, nhờ đồng nghiệp dự một tiết, và chọn sửa một điểm cụ thể mỗi tuần.
Có nên ghi tên học sinh vi phạm lên bảng không?
Không nên. Ghi tên lên bảng là bêu tên trước lớp và dễ khiến em ấy chống đối thêm. Ghi vào sổ riêng của bạn, nhắc riêng, và trao đổi với giáo viên chủ nhiệm khi cần.
Khi nào giáo viên bộ môn cần báo cho giáo viên chủ nhiệm?
Khi một em vi phạm lặp lại sau khi đã nhắc riêng, khi có dấu hiệu em gặp chuyện ở nhà hoặc với bạn, hoặc khi việc vi phạm ảnh hưởng an toàn. Báo bằng sự việc cụ thể, ngày giờ, không kèm nhận xét về tính cách.
Cho cả lớp làm lại một quy trình có làm học sinh khó chịu không?
Nếu làm nhẹ nhàng và giải thích lý do thì không. Ví dụ: "Lần này mình mất mười hai giây, thử lại xem được năm giây không." Học sinh thường coi đó là thử thách nhỏ chứ không phải hình phạt.
Giáo viên nữ trẻ có khó giữ lớp lớn tuổi như lớp 11, 12 hơn không?
Khó khăn ban đầu có thể có, nhưng cách làm không khác: quy trình rõ, nhất quán, tôn trọng học sinh và chuẩn bị bài kỹ. Học sinh lớn đánh giá giáo viên qua sự công bằng và độ vững chuyên môn hơn là tuổi hay giới.