Tiết dạy đầu tiên không nên là tiết giảng bài mới nặng. Mục tiêu của 45 phút ấy là ba việc: học sinh biết bạn là ai và môn học này đòi hỏi gì, lớp nắm ba quy ước giờ học của bạn, và bạn có trong tay một ít thông tin về trình độ, thói quen của lớp. Nếu kế hoạch của tổ bắt buộc dạy bài mới ngay, hãy dành mười lăm phút đầu cho ba việc trên rồi mới vào bài.
Dưới đây là kịch bản mẫu theo từng phút, câu nói gợi ý, phiếu khảo sát nhanh và những tình huống hay xảy ra trong tiết đầu. Ví dụ là cô Hạnh dạy Ngữ văn lớp 7 và thầy Minh dạy Toán lớp 10, cả hai đều mới ra trường.
Kịch bản 45 phút theo từng chặng
Thời lượng dưới đây là mốc, không phải đồng hồ bấm giờ. Điều quan trọng là thứ tự: ổn định trước, quy ước sau, hoạt động gắn với môn ở giữa, khảo sát ngắn và kết tiết đúng giờ.
| Phút | Việc làm | Ghi chú |
|---|---|---|
| 0–3 | Đứng ở cửa đón lớp, chờ lớp đứng dậy chào, mời ngồi khi đã yên. | Không nói khi lớp chưa yên; chờ năm giây là đủ. |
| 3–8 | Giới thiệu bản thân trong ba câu, viết tên và môn lên góc bảng. | Nói một điều thật về lý do mình thích môn học này. |
| 8–15 | Trình bày ba quy ước giờ học, làm thử tín hiệu im lặng một lần. | Viết ba quy ước lên bảng, để nguyên đến hết tiết. |
| 15–30 | Hoạt động làm quen gắn với môn học, làm theo cặp. | Có sản phẩm nhỏ thu được: một câu trả lời, một hình vẽ, một phép tính. |
| 30–38 | Phát phiếu khảo sát nhanh, học sinh tự điền. | Không chấm điểm phiếu này, nói rõ với lớp. |
| 38–43 | Giới thiệu bài học tuần tới và đồ dùng cần mang. | Ghi lên bảng để lớp chép. |
| 43–45 | Cảm ơn lớp, nhắc một việc cụ thể cho tiết sau. | Kết đúng giờ, không giữ lớp sang giờ ra chơi. |
Nếu tiết đầu rơi vào tiết cuối buổi, lớp sẽ mệt và khó tập trung; rút phần hoạt động còn mười phút và làm phiếu khảo sát sớm hơn.
Giới thiệu bản thân: ba câu là đủ
Học sinh không cần nghe lý lịch. Các em cần biết gọi bạn thế nào, bạn dạy môn gì, và bạn là người như thế nào trong giờ học. Ba câu gọn làm được việc đó tốt hơn một đoạn dài kể chuyện mình học trường nào, ra trường năm nào.
Câu mẫu của cô Hạnh: "Cô tên Hạnh, năm nay cô dạy Ngữ văn lớp mình. Hồi lớp 7 cô từng rất sợ viết văn, nên cô hiểu cảm giác ngồi trước tờ giấy trắng mà không biết bắt đầu từ đâu. Năm nay lớp mình sẽ viết nhiều, nhưng mỗi bài cô đều chỉ cho các em bắt đầu từ chỗ nào." Câu mẫu của thầy Minh: "Thầy là Minh, dạy Toán lớp mình. Thầy thích nhất ở môn Toán là lúc một bài khó tự nhiên mở ra. Trong giờ của thầy, làm sai không sao, chỉ cần các em viết ra cách mình nghĩ."
Tránh nói mình mới ra trường, đây là lớp đầu tiên của mình, hay mình còn nhiều thiếu sót. Câu đó thật nhưng không giúp gì; một số lớp sẽ thử xem bạn dễ dãi đến đâu. Cũng tránh hứa thưởng điểm hay hứa cho chơi trò chơi mỗi tiết, vì những lời hứa đầu năm học sinh nhớ rất lâu.
Ba quy ước giờ học và cách dạy chúng ngay trong tiết đầu
Ba quy ước là vừa đủ để nhớ. Chúng không thay nội quy của lớp do giáo viên chủ nhiệm xây dựng, chỉ là cách làm việc riêng trong giờ học của bạn. Một bộ mẫu:
- Tín hiệu dừng. Khi giáo viên giơ tay, cả lớp giơ tay theo và dừng nói. Làm thử ngay: cho lớp trao đổi với bạn bên cạnh mười giây rồi giơ tay, đếm xem bao lâu cả lớp im. Khen khi lớp làm nhanh, làm lại nếu chậm.
- Muốn nói thì giơ tay, trừ khi giáo viên mời cả lớp cùng trả lời. Nói rõ hai kiểu: câu hỏi gọi từng em và câu hỏi đồng thanh, để lớp không nhao nhao.
- Vở ghi và đồ dùng sẵn trên bàn trước khi giáo viên vào lớp. Kiểm tra ngay tiết sau, nhẹ nhàng, không phạt trong tuần đầu.
Viết ba quy ước ở góc bảng và để nguyên. Trong hai tuần đầu, mỗi đầu tiết nhắc một lần bằng một câu. Quy ước chỉ thành nề nếp khi được làm lại nhiều lần, không phải khi được tuyên bố hay.
Đừng đưa ra hình phạt cụ thể trong tiết đầu. Lớp nghe danh sách phạt sẽ thấy bạn căng thẳng và đề phòng; lớp nghe cách làm việc rõ ràng sẽ thấy bạn có chuẩn bị.
Hoạt động làm quen gắn với môn học
Ngữ văn lớp 7. Cô Hạnh đọc chậm một đoạn văn ngắn tả một buổi sáng đi học do cô tự viết, rồi đề nghị từng cặp học sinh tìm một chi tiết khiến mình nhớ lại ngày đầu năm học của chính mình, viết một câu giải thích vì sao. Cô gọi bốn cặp chia sẻ. Hoạt động này vừa làm quen, vừa cho cô thấy em nào viết được câu trọn ý.
Toán lớp 10. Thầy Minh đưa một câu đố liên quan đến đếm số cách bắt tay giữa các bạn trong một nhóm bốn người. Từng cặp thử bằng hình vẽ, rồi thầy hỏi nếu cả lớp bắt tay nhau thì sao. Thầy không giải ngay mà ghi các cách nghĩ khác nhau của học sinh lên bảng. Thầy biết được em nào quen lập luận, em nào chỉ đoán số.
Môn khác. Khoa học tự nhiên có thể cho học sinh quan sát một vật quen thuộc và đặt một câu hỏi vì sao; Lịch sử và Địa lí có thể cho học sinh đoán năm của một đồ vật cũ qua hình vẽ trên bảng. Nguyên tắc chung: nhiệm vụ ngắn, làm theo cặp, có sản phẩm nhỏ nhìn thấy được.
Điều cần tránh. Trò chơi chạy nhảy, chia đội thi đua có điểm ngay tiết đầu dễ làm lớp ồn mà bạn chưa có tín hiệu nào để kéo lớp lại. Hoạt động giới thiệu tên từng em trước lớp cũng tốn thời gian và làm em nhút nhát khó chịu; dùng phiếu khảo sát thay thế.
Phiếu khảo sát nhanh: năm câu, không chấm điểm
Phiếu này giúp bạn biết lớp trong tám phút mà không ai phải nói trước đám đông. Mẫu phiếu cô Hạnh dùng cho lớp 7, chỉnh câu chữ cho môn của bạn:
- Tên em là gì, em thích được gọi thế nào?
- Ở môn Ngữ văn, phần nào em thấy dễ nhất và phần nào khó nhất: đọc hiểu, viết, nói trước lớp?
- Khi chưa hiểu bài, em thường làm gì: hỏi thầy cô, hỏi bạn, tự đọc lại, hay để đó?
- Em học tốt hơn khi làm một mình, làm với bạn bên cạnh, hay làm trong nhóm?
- Có điều gì em muốn cô biết để giúp em học tốt hơn không? Em có thể để trống câu này.
Nói rõ với lớp rằng phiếu chỉ để cô hiểu các em, không tính điểm, không đọc trước lớp. Đọc phiếu ngay tối hôm đó, ghi vào sổ ba nhóm thông tin: em cần chú ý về sức khoẻ hoặc hoàn cảnh nếu có, em tự nhận thấy khó ở phần nào, và cách học các em chọn nhiều nhất. Những gì nhạy cảm trong câu năm thì giữ kín, cần thì trao đổi riêng với giáo viên chủ nhiệm.
Tình huống hay gặp trong tiết đầu và câu xử lý gợi ý
Tiết đầu là lúc học sinh thử giáo viên mới. Phản ứng bình tĩnh, ngắn, không đôi co là đủ cho phần lớn tình huống.
| Tình huống | Nên làm | Tránh |
|---|---|---|
| Một em hỏi "Cô bao nhiêu tuổi, có người yêu chưa?" | Cười, trả lời một câu: "Câu đó để dành cuối năm nhé", rồi quay lại việc. | Kể chuyện riêng hoặc tỏ ra khó chịu. |
| Lớp ồn khi bạn đang viết bảng | Quay lại, giơ tay theo tín hiệu đã dạy, chờ. | Nói to hơn lớp hoặc đập thước xuống bàn. |
| Một em nói "Thầy cũ dạy khác" | "Cảm ơn em, thầy sẽ xem cách thầy cũ làm. Hôm nay mình thử cách này đã." | Bình luận về giáo viên cũ. |
| Máy chiếu không lên | Chuyển sang bảng theo phương án dự phòng đã chuẩn bị. | Loay hoay mười phút với dây cáp trước lớp. |
| Còn mười phút mà đã hết việc | Cho học sinh viết một câu hỏi về môn học mà em muốn được trả lời trong năm. | Cho lớp ngồi chơi hoặc tự học. |
Sau tiết, ghi ngay vào sổ: lớp phản ứng với tín hiệu dừng nhanh hay chậm, em nào hăng hái, em nào im lặng suốt tiết. Những ghi chép này quan trọng hơn cảm giác tiết dạy hôm đó trôi chảy hay không.
Trong 24 giờ sau tiết đầu: năm việc để tiết thứ hai tốt hơn
Tiết đầu chỉ có giá trị khi bạn dùng được những gì vừa thấy. Đây là năm việc cô Hạnh làm ngay tối hôm đó, mỗi việc mất không quá mười phút:
- Hoàn thiện sơ đồ chỗ ngồi. Ghi tên thật và tên các em thích được gọi theo phiếu khảo sát, đánh dấu những em ngồi cuối hoặc sát cửa sổ để để ý gọi tên trong tiết sau.
- Đọc phiếu, đếm theo nhóm. Bao nhiêu em thấy phần viết khó nhất, bao nhiêu em thích làm theo cặp. Con số này quyết định hoạt động đầu tiên của tuần sau.
- Ghi ba quan sát về nề nếp. Lớp im lặng sau tín hiệu trong bao nhiêu giây, có mấy em chưa mang vở, lớp ồn nhất ở chặng nào.
- Chỉnh kế hoạch tiết hai. Nếu lớp làm việc cặp tốt, giữ hoạt động cặp; nếu lớp ồn khi chuyển hoạt động, thêm một lần tập tín hiệu dừng ở đầu tiết.
- Ghi một câu cho chính mình. Một điều làm được và một điều muốn sửa. Giữ các câu này đến cuối tháng sẽ thấy rõ mình đã tiến bộ ở đâu.
Nếu tiết đầu không như ý, ví dụ lớp quá ồn hoặc bạn nói vấp nhiều, đừng tự kết luận mình không hợp nghề. Phần lớn giáo viên đều có tiết đầu vụng về; điều phân biệt là tiết thứ hai, thứ ba có tốt lên nhờ những ghi chép này hay không.
Câu hỏi thường gặp
Tiết đầu tiên có bắt buộc phải dạy bài mới không?
Tuỳ kế hoạch dạy học của tổ. Nếu tuần đầu đã xếp bài mới, bạn vẫn có thể dành mười lăm phút đầu cho giới thiệu và quy ước, rồi rút gọn phần luyện tập của bài, bù vào tiết sau.
Giáo viên mới có nên kể mình vừa ra trường không?
Không cần nói chủ động. Nếu học sinh hỏi, trả lời thật một câu ngắn rồi chuyển sang việc. Điều học sinh để ý là bạn có chuẩn bị và rõ ràng hay không, không phải số năm đi dạy.
Làm sao để nhớ tên học sinh nhanh?
Lập sơ đồ chỗ ngồi ngay tiết đầu, gọi tên khi giao việc và khi khen. Đọc phiếu khảo sát tối đó và đọc lại sơ đồ trước mỗi tiết trong hai tuần đầu. Phần lớn giáo viên nhớ được cả lớp sau khoảng sáu đến tám tiết.
Tiết đầu có nên phạt học sinh vi phạm không?
Nên nhắc riêng, ngắn và bình tĩnh, chưa áp dụng hình thức phạt. Tuần đầu là lúc dạy quy ước; học sinh cần thời gian làm quen. Việc vi phạm lặp lại thì trao đổi với giáo viên chủ nhiệm theo quy định của trường.
Nếu run quá, quên hết kịch bản thì sao?
Để bản kịch bản một trang trên bàn giáo viên, chữ to, chỉ ghi mốc phút và câu mở đầu từng chặng. Hít sâu, nhìn bản đó và nói câu kế tiếp. Học sinh không biết kịch bản của bạn nên không nhận ra chỗ bạn bỏ sót.
Có cần nộp kế hoạch bài dạy cho tiết làm quen không?
Hỏi tổ chuyên môn. Nhiều trường vẫn yêu cầu có kế hoạch cho mọi tiết trong phân phối, kể cả tiết giới thiệu môn học. Viết ngắn theo mẫu của tổ, ghi rõ mục tiêu làm quen và các hoạt động như trên.