Đứng lớp tự tin là đứng đúng chỗ cho từng việc: đứng giữa phía trước khi giao nhiệm vụ, đứng chéo một bên khi chỉ bảng, đi xuống các dãy khi học sinh làm bài, và quét ánh mắt khắp lớp thay vì nhìn một chỗ. Tự tin ở đây không phải cảm giác bên trong mà là những hành vi học sinh nhìn thấy, và các hành vi ấy tập được.
Giáo viên mới thường đứng chôn chân sau bàn giáo viên, nhìn vào giáo án hoặc vào vài em bàn đầu. Bài này đi qua từng thời điểm trong tiết học: nên đứng ở đâu, nhìn đi đâu, đi lại theo đường nào, tay làm gì, và những thói quen nhỏ làm học sinh mất tập trung. Ví dụ là thầy Minh dạy Toán lớp 10 và cô Hạnh dạy Ngữ văn lớp 7.
Đứng ở đâu cho từng việc trong tiết học
Một phòng học thông thường có bốn vị trí giáo viên hay dùng: giữa phía trước, chéo một bên bảng, giữa lớp và cuối lớp. Mỗi vị trí hợp với một việc. Bảng dưới là gợi ý để bạn chủ động chọn chỗ thay vì đứng đâu quen đó.
| Việc đang làm | Vị trí nên đứng | Lý do |
|---|---|---|
| Giao nhiệm vụ, nói điều quan trọng | Giữa phía trước, cách bàn đầu khoảng một bước, đứng yên. | Cả lớp nhìn thấy mặt, đứng yên làm lời nói có trọng lượng. |
| Giảng có viết bảng | Chéo một bên bảng, người nghiêng khoảng nửa vòng về phía lớp. | Vừa viết vừa nhìn được lớp, không che bảng. |
| Học sinh làm bài cá nhân | Đi xuống các dãy, dừng ở giữa và cuối lớp. | Nhìn được bài làm, em bàn cuối biết giáo viên đang ở gần. |
| Học sinh trình bày trước lớp | Cuối lớp hoặc góc đối diện em đang nói. | Em trình bày phải nói to để giáo viên nghe, cả lớp quay về phía bạn. |
| Chữa bài chung | Trước bảng nhưng không đứng trước phần đang chữa. | Học sinh nhìn được cả bài chữa và giáo viên. |
| Nhắc nhở một em | Đến gần bàn em đó. | Nhắc nhỏ, không cần nói trước cả lớp. |
Bàn giáo viên là chỗ để đồ, không phải chỗ để đứng giảng. Ngồi ở bàn giáo viên khi học sinh đang làm bài là thói quen hay bị góp ý nhất khi dự giờ, vì người dự sẽ hỏi lúc đó giáo viên biết lớp đang làm gì không.
Ánh mắt: quét khắp lớp, dừng ở từng em
Giáo viên mới khi run thường nhìn vào ba nơi: giáo án, bảng, hoặc vài em ngồi bàn đầu hay gật đầu. Những em còn lại cảm thấy bài giảng không dành cho mình. Cách sửa là quét lớp theo hình chữ Z: từ góc trái cuối lớp sang góc phải cuối lớp, chéo xuống giữa, rồi sang hai góc trên. Mỗi điểm dừng khoảng một đến hai giây, đủ để một em cảm thấy được nhìn.
Khi nói một ý quan trọng, hãy nói trọn câu với một em, rồi chuyển sang em khác ở câu sau. Nhìn từng người làm lớp học có cảm giác như cuộc trò chuyện, khác với nhìn chung chung qua đầu học sinh. Với lớp đông, chia lớp thành bốn khu và đảm bảo trong mỗi phút ánh mắt bạn đã đi qua cả bốn.
Ánh mắt cũng là công cụ giữ nề nếp nhẹ nhất. Khi thấy hai em nói chuyện, nhìn về phía hai em, giữ ánh nhìn bình thản cho đến khi các em nhận ra, rồi tiếp tục giảng. Không cần cau mày hay nói gì. Nếu bạn mải nhìn giáo án, bạn mất luôn công cụ này và buộc phải dùng lời.
Thầy Minh tập bằng cách dán một chấm nhỏ ở bốn góc cuối phòng học trong tuần đầu, mỗi tiết tự nhắc mình nhìn tới từng chấm. Sau hai tuần thầy gỡ chấm đi, thói quen quét lớp vẫn còn.
Đi xuống lớp: đường đi và việc làm khi đi
Đi xuống lớp không phải để đi cho có. Mỗi lần rời bục cần có mục đích: xem bài, gợi ý, nhắc nhở hoặc nghe nhóm thảo luận. Một số nguyên tắc:
- Đi theo vòng, không đi thẳng một dãy rồi quay lại. Học sinh đoán được đường đi cố định sẽ chỉ làm việc khi bạn đến gần.
- Dừng ở cuối dãy và nhìn lên. Từ cuối lớp bạn thấy được cả lớp và những gì học sinh nhìn thấy trên bảng.
- Cúi xuống ngang tầm học sinh khi xem bài hoặc gợi ý. Đứng cao nhìn xuống vở dễ tạo cảm giác bị soi.
- Gợi ý nhỏ cho từng em, không giảng lại cho cả lớp mỗi khi một em hỏi. Nếu ba em cùng hỏi một chỗ, dùng tín hiệu dừng rồi giải thích chung.
- Mang theo bút để ghi nhanh vào sổ những lỗi chung bạn thấy khi đi; dùng ngay ở phần chữa bài.
- Không đứng quá lâu ở một bàn. Một em cần kèm nhiều thì hẹn cuối giờ.
Cô Hạnh trong tiết viết đoạn văn đi một vòng sau năm phút đầu để xem mọi em đã bắt đầu viết chưa, vòng thứ hai để đọc câu mở đoạn của từng em, vòng thứ ba để chọn hai bài chiếu lên cho cả lớp cùng góp ý. Ba vòng, ba mục đích khác nhau, không vòng nào là đi dạo.
Tay, tư thế và những thói quen nhỏ làm học sinh mất tập trung
Tay. Khi không viết, để tay thả lỏng hai bên hoặc cầm nhẹ bút, phấn trước người. Tránh khoanh tay trước ngực lâu vì trông như đang phòng thủ, tránh chống tay lên bàn đầu vì học sinh bàn đầu bị áp lực.
Cử chỉ minh hoạ. Dùng tay để chỉ lên bảng, đếm ý, diễn tả to nhỏ, xa gần. Cử chỉ nên rộng hơn khi ở trước lớp so với khi nói chuyện bình thường, vì bàn cuối cách bạn nhiều mét.
Tư thế. Đứng thẳng, hai chân rộng bằng vai, trọng lượng đều hai chân. Đứng dồn một chân, đung đưa người hoặc tựa vào bảng trông mệt mỏi và thiếu chắc chắn.
Thói quen gây xao nhãng. Xoay bút liên tục, bấm đầu bút bi, sửa tóc, chỉnh kính, đi đi lại lại vô định trước bảng. Nhờ một đồng nghiệp dự giờ chỉ để đếm những thói quen này, bạn sẽ ngạc nhiên vì số lần.
Điện thoại. Để trong túi hoặc cặp, chế độ im lặng. Nếu dùng điện thoại để bấm giờ, nói trước với lớp để các em không hiểu nhầm.
Trang phục. Chọn đồ gọn, dễ cử động khi giơ tay viết bảng hoặc cúi xuống bàn học sinh, giày êm. Tuân theo quy định trang phục của nhà trường nếu có.
Bài tập một tuần để bớt run khi đứng trước lớp
Run khi đứng lớp là bình thường ở tháng đầu, và giảm rõ khi cơ thể quen với một số động tác. Thử chuỗi bài tập này trong một tuần:
- Ngày một. Đến lớp sớm hai phút, đứng ở vị trí giữa phía trước khi lớp còn trống, nhìn khắp phòng. Quen không gian trước khi có người.
- Ngày hai. Nói câu mở đầu tiết ở tư thế đứng yên, không cầm giáo án, nhìn vào bàn cuối.
- Ngày ba. Đi xuống lớp ít nhất ba lần trong tiết, mỗi lần có một mục đích đã ghi trong giáo án.
- Ngày bốn. Tập quét ánh mắt theo hình chữ Z mỗi khi đặt câu hỏi.
- Ngày năm. Nhờ đồng nghiệp dự mười lăm phút, chỉ ghi lại bạn đứng ở đâu và nhìn đi đâu.
- Cuối tuần. Đọc ghi chép của đồng nghiệp, chọn một điều để giữ và một điều để sửa trong tuần sau.
Nếu tim đập nhanh ngay trước giờ lên lớp, thở ra dài hơn hít vào trong khoảng một phút. Việc này không làm hết run nhưng đủ để giọng không run theo ở câu đầu tiên. Thường sau câu thứ ba, khi học sinh đã bắt đầu làm việc, cảm giác run giảm hẳn.
Áp vào tiết của bạn: lên sơ đồ di chuyển cho một tiết 45 phút
Giống như ghi bảng, vị trí đứng cũng có thể lên kế hoạch trước. Đây là sơ đồ thầy Minh ghi bên lề kế hoạch bài dạy cho một tiết luyện tập giả định về hệ bất phương trình, lớp 10 có 42 học sinh. Bạn chép cột đầu, thay hoạt động của mình vào, rồi chọn vị trí theo bảng ở mục đầu bài.
| Thời gian | Hoạt động | Vị trí và ánh mắt |
|---|---|---|
| 0–5 | Khởi động: một câu hỏi nhanh trên bảng. | Đứng ở cửa khi lớp vào, sau đó giữa phía trước. Quét bốn góc khi chờ lớp làm. |
| 5–12 | Nhắc lại cách biểu diễn miền nghiệm, làm mẫu một bài. | Chéo bên trái bảng, viết vài nét rồi quay lại nhìn lớp. |
| 12–27 | Cặp đôi làm ba bài trên phiếu. | Vòng một: kiểm mọi cặp đã bắt đầu. Vòng hai: dừng ở các cặp chậm. Đứng cuối lớp nhìn lên hai lần. |
| 27–37 | Hai cặp lên bảng trình bày, cả lớp nhận xét. | Đứng cuối lớp, đối diện bảng, để hai cặp nói to về phía mình. |
| 37–43 | Chốt lỗi hay gặp, ghi nhớ bằng phấn màu. | Giữa phía trước, đứng yên khi nói ba lỗi. |
| 43–45 | Giao bài về nhà. | Giữa phía trước, chỉ vào góc thông tin trên bảng. |
Sơ đồ này chỉ mất ba phút để viết nhưng giải quyết được thói quen đứng một chỗ. Sau vài tuần, bạn không cần viết ra nữa; việc chọn chỗ đứng trở thành một phần tự nhiên khi bạn nghĩ về hoạt động.
Lỗi tác phong hay bị góp ý khi dự giờ giáo viên mới
Phiếu dự giờ ở nhiều trường có phần nhận xét về tác phong sư phạm. Những điểm sau đây hay xuất hiện nhất trong góp ý cho giáo viên mới; đọc để tự soát trước khi có người dự:
- Đứng sau bàn giáo viên phần lớn tiết, ít khi xuống lớp.
- Quay lưng lại lớp khi giảng, nói với bảng.
- Chỉ nhìn và gọi những em ở hai bàn đầu.
- Đứng chắn bảng khi học sinh đang chép.
- Ngồi xuống bàn giáo viên khi học sinh làm bài, xem giáo án hoặc điện thoại.
- Đi lại liên tục trước bảng khi giảng, làm học sinh chóng mặt.
- Cử chỉ quá nhỏ, giọng và nét mặt không thay đổi suốt tiết.
Khi nhận phiếu góp ý, hỏi người dự cụ thể lỗi đó xảy ra ở phút nào, trong hoạt động nào. Một nhận xét chung như tác phong chưa linh hoạt khó sửa; một nhận xét như ở phút hai mươi thầy đứng sau bàn trong khi cả lớp làm bài thì sửa được ngay tiết sau.
Phần lớn những lỗi này không đòi hỏi năng khiếu để sửa, chỉ cần biết và chú ý vài tuần. Ghi một lỗi bạn muốn bỏ lên góc trên bản giáo án mang lên lớp, như một lời tự nhắc, cho đến khi không còn cần.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên có nên ngồi khi giảng bài không?
Có thể ngồi trong một vài hoạt động như đọc chậm một đoạn văn, nghe học sinh trình bày, hoặc khi sức khoẻ cần. Nhưng phần lớn thời gian nên đứng và di chuyển để quan sát được lớp. Ngồi suốt tiết dễ mất kiểm soát lớp và hay bị góp ý.
Đi xuống lớp nhiều có làm học sinh căng thẳng không?
Nếu đi với mục đích rõ và cúi xuống gợi ý nhẹ nhàng thì không. Học sinh căng thẳng khi giáo viên đứng sau lưng im lặng soi bài lâu. Hãy nói một câu cụ thể về bài của em rồi đi tiếp.
Làm sao để không nhìn giáo án quá nhiều?
Mang lên lớp một bản tóm tắt một trang, chữ to, chỉ có mốc thời gian và từ khoá từng hoạt động. Đọc kỹ kế hoạch bài dạy từ tối hôm trước. Khi cần xem, đi về bàn, liếc nhanh rồi quay lại nhìn lớp trước khi nói.
Giáo viên thấp người có khó đứng lớp không?
Chiều cao không quyết định sự tự tin trên lớp. Đứng thẳng, chọn vị trí giữa phía trước khi nói điều quan trọng, đi xuống các dãy thường xuyên và dùng ánh mắt tốt quan trọng hơn nhiều so với chiều cao.
Có nên cười nhiều khi đứng lớp không?
Nụ cười tự nhiên giúp lớp thoải mái và không làm mất uy tín. Điều cần tránh là cười để lấp chỗ lúng túng, hoặc cười khi đang nhắc nhở, vì học sinh sẽ không biết bạn nghiêm túc hay không.
Thói quen đi đi lại lại trước bảng có sửa được không?
Sửa được bằng cách chọn trước hai hoặc ba điểm đứng cho từng hoạt động và chỉ di chuyển khi đổi hoạt động. Khi nói ý quan trọng, đứng yên. Nhờ đồng nghiệp dự và ghi lại giúp bạn thấy thói quen rõ hơn.