Cháy giáo án thường không phải do nói chậm mà do kế hoạch bài dạy đặt quá nhiều hoạt động và tính thời gian theo lúc giáo viên làm, không theo lúc học sinh làm. Cách khắc phục là ước thời gian cho từng bước nhỏ, cộng thêm thời gian chuyển hoạt động, đánh dấu sẵn phần cắt được và phần dự phòng, rồi canh giờ theo các mốc trong tiết.
Thừa giờ ít gặp hơn nhưng cũng hay bị góp ý khi dự giờ, vì mười phút cuối tiết học sinh ngồi chơi. Bài này gồm nguyên nhân hay gặp, cách ước thời gian, mẫu phân bổ một tiết 45 phút, bảng phần cắt và phần dự phòng, cách bù khi đã dạy chậm so với kế hoạch dạy học của tổ, và lỗi hay bị nhận xét.
Vì sao giáo viên mới hay cháy giáo án
Khi so kế hoạch bài dạy với tiết dạy thật của giáo viên mới, những nguyên nhân dưới đây xuất hiện nhiều nhất. Đánh dấu những điều đúng với bạn:
- Ước thời gian theo tốc độ của mình. Bạn giải bài tập trong hai phút, học sinh trung bình cần sáu đến tám phút.
- Quên thời gian chuyển hoạt động. Quay bàn thành nhóm, phát phiếu, thu phiếu, mời nhóm lên bảng, mỗi việc tốn một đến ba phút.
- Quá nhiều hoạt động. Một tiết có sáu, bảy hoạt động nhỏ, mỗi cái đều cần mở và đóng.
- Không cắt khi đã trễ. Tiếc phần đã soạn công phu nên cố làm hết, đến cuối giờ phải dồn phần quan trọng nhất là luyện tập.
- Gọi quá nhiều em chia sẻ. Mỗi nhóm đều lên trình bày, mỗi em đều được nhận xét dài.
- Khởi động kéo dài. Trò chơi đầu giờ vui nên để lâu, lấn vào phần hình thành kiến thức.
- Trả lời các câu hỏi lan man. Một câu hỏi ngoài bài dẫn sang câu chuyện năm phút.
Thầy Minh thử bấm giờ thật trong một tiết dạy của mình và ghi lại từng đoạn. Thầy phát hiện tổng thời gian cho việc phát phiếu, quay bàn, mời nhóm lên bảng và chờ lớp yên lên tới mười một phút, trong khi kế hoạch bài dạy không tính phút nào cho những việc đó.
Ước thời gian cho từng hoạt động: năm bước
Cách ước dưới đây làm cho từng hoạt động trong kế hoạch bài dạy. Lúc đầu mất thêm vài phút mỗi bài soạn; sau một tháng bạn sẽ ước nhanh và sát hơn.
- Tự làm nhiệm vụ của học sinh và bấm giờ. Làm phiếu học tập, giải bài tập, đọc đoạn văn như học sinh sẽ làm.
- Nhân lên theo lớp. Lấy thời gian của bạn nhân khoảng hai đến ba cho học sinh trung bình. Lớp mới gặp dạng bài lần đầu thì nhân ba.
- Cộng thời gian chuyển. Một đến hai phút cho mỗi lần đổi hình thức làm việc: từ cá nhân sang cặp, từ cặp sang nhóm, từ nhóm lên bảng.
- Cộng thời gian chia sẻ. Mỗi em hoặc mỗi nhóm trình bày khoảng hai phút, nhận xét một phút. Quyết định trước sẽ mời mấy nhóm.
- Tổng lại và so với 45 phút. Nếu vượt, cắt bớt một hoạt động chứ không ép thời gian từng hoạt động.
Ghi thời gian ước bên cạnh mỗi hoạt động trong kế hoạch bài dạy, và ghi thêm một cột thời điểm cần kết thúc theo đồng hồ, ví dụ "kết thúc lúc 8 giờ 05". Trên lớp, nhìn giờ kết thúc dễ hơn nhẩm số phút đã qua.
Mẫu phân bổ một tiết 45 phút
Bảng dưới là mẫu cho tiết hình thành kiến thức mới theo bốn hoạt động thường thấy trong kế hoạch bài dạy theo Công văn 5512 năm 2020: mở đầu, hình thành kiến thức, luyện tập, vận dụng. Ví dụ là tiết Ngữ văn lớp 7 giả định của cô Hạnh về cách viết đoạn văn tả người.
| Hoạt động | Thời gian | Nội dung giả định | Ghi chú canh giờ |
|---|---|---|---|
| Mở đầu | 5 phút | Quan sát một bức ảnh người bán hàng, nêu ba chi tiết ấn tượng. | Không quá 5 phút dù lớp hào hứng. |
| Hình thành kiến thức | 15 phút | Đọc đoạn mẫu, cặp đôi tìm chi tiết ngoại hình, hành động, cảm xúc; rút ra cách sắp xếp. | Mời hai cặp chia sẻ, không mời hết. |
| Luyện tập | 17 phút | Mỗi em viết đoạn năm câu tả một người thân quen, đổi vở góp ý theo ba tiêu chí. | Phần quan trọng nhất, bảo vệ thời gian này. |
| Vận dụng và giao việc | 5 phút | Đọc một đoạn tốt, giao viết lại đoạn văn ở nhà. | Phần vận dụng mở rộng có thể chuyển về nhà. |
| Đệm | 3 phút | Ổn định đầu giờ, chuyển hoạt động. | Không lên kế hoạch dùng ba phút này. |
Ba phút đệm là chỗ nhiều giáo viên mới bỏ qua. Khi bạn dồn kín 45 phút cho hoạt động, chỉ cần lớp vào chậm hai phút là mọi mốc sau đều trễ.
Đánh dấu sẵn phần cắt được và phần dự phòng
Phần cắt được. Trong mỗi kế hoạch bài dạy, đánh dấu trước một hoặc hai đoạn có thể bỏ nếu trễ mà không làm hỏng mục tiêu bài: một ví dụ thứ hai, một nhóm trình bày thứ ba, phần mở rộng của vận dụng. Khi đến mốc giờ mà còn chậm hơn ba phút, cắt ngay, không đắn đo.
Phần không được cắt. Đánh dấu bằng ký hiệu riêng phần luyện tập cốt lõi, là phần học sinh tự làm để đạt yêu cầu của bài. Đây là phần giáo viên mới hay hy sinh nhất vì nó nằm cuối tiết, và cũng là phần người dự giờ nhìn vào để đánh giá học sinh có đạt mục tiêu không.
Phần dự phòng khi thừa giờ. Chuẩn bị sẵn một nhiệm vụ năm đến mười phút: hai bài tập thêm có mức độ cao hơn, một câu hỏi suy nghĩ để học sinh viết ra giấy, một trò ôn nhanh năm câu. Nhiệm vụ dự phòng phải gắn với bài, không phải cho lớp làm việc riêng.
Mốc kiểm giờ. Chọn hai mốc trong tiết, thường là phút mười lăm và phút ba mươi, ghi giờ đồng hồ tương ứng vào giáo án. Đến mốc, nhìn đồng hồ và quyết định: đúng giờ thì tiếp, trễ thì cắt phần đã đánh dấu.
Thông báo thời gian cho học sinh. Ghi thời gian từng nhiệm vụ lên góc bảng, nhắc khi còn một phút. Học sinh biết thời gian sẽ làm việc tập trung hơn và bạn dễ kết thúc hoạt động đúng lúc.
Khi đã dạy chậm so với kế hoạch dạy học của tổ
Nếu sau vài tuần bạn chậm một hoặc hai tiết so với các lớp cùng khối, đừng dồn bằng cách giảng nhanh liên tục. Trước tiên báo với tổ trưởng chuyên môn hoặc người dạy cùng khối, nói rõ chậm bao nhiêu tiết, vì sao, và bạn định bù thế nào. Việc dạy chậm không giấu được lâu, nhất là khi tổ ra đề kiểm tra chung.
Một số cách bù thường dùng, tuỳ quy định của tổ: gộp phần luyện tập của hai bài liền nhau thành một tiết luyện tập chung; chuyển phần đọc, tìm hiểu trước về nhà kèm phiếu hướng dẫn ngắn; rút gọn phần vận dụng ở lớp, giao thành nhiệm vụ cá nhân. Không bù bằng cách bỏ hẳn những yêu cầu cần đạt mà đề kiểm tra sẽ hỏi.
Sau khi bù kịp, xem lại vì sao bị chậm. Thầy Minh phát hiện mình chậm vì tiết nào cũng cho hai nhóm lên bảng trình bày đầy đủ. Thầy đổi sang chụp bài của một nhóm và chiếu lên, nhóm khác chỉ bổ sung điểm khác. Mỗi tiết tiết kiệm được khoảng sáu phút, đủ để không bị chậm lại trong học kỳ sau.
Áp vào tiết của bạn: bản canh giờ một trang mang lên lớp
Kế hoạch bài dạy đầy đủ thường dài vài trang, khó nhìn nhanh trên lớp. Hãy làm thêm một bản canh giờ một trang, chữ to, đặt trên bàn giáo viên. Mẫu của thầy Minh cho tiết 2, buổi sáng bắt đầu lúc 7 giờ 50:
- 7 giờ 50 đến 7 giờ 55. Khởi động: một câu hỏi trên bảng. Mời một em trả lời, chốt, không mở rộng.
- 7 giờ 55 đến 8 giờ 10. Hình thành kiến thức: ví dụ mẫu, cặp đôi làm phiếu phần A. Mốc kiểm thứ nhất lúc 8 giờ 10.
- Cắt nếu trễ. Bỏ ví dụ thứ hai, đưa thẳng vào phiếu phần B.
- 8 giờ 10 đến 8 giờ 27. Luyện tập: cá nhân làm bốn bài, đổi vở kiểm chéo. Mốc kiểm thứ hai lúc 8 giờ 25. Không cắt phần này.
- 8 giờ 27 đến 8 giờ 33. Chữa hai lỗi hay gặp, ghi nhớ bằng phấn màu.
- 8 giờ 33. Giao bài về nhà, kết thúc trước trống hai phút.
- Dự phòng nếu dư. Hai bài mức cao trên phiếu, phần C.
Bản này có ba thứ mà kế hoạch đầy đủ không làm nổi bật: giờ đồng hồ thay cho số phút, chỗ cắt và chỗ không cắt, và nhiệm vụ dự phòng. Viết nó mất năm phút nhưng giúp bạn ra quyết định trong vài giây khi đang đứng lớp, thay vì lật giấy tìm chỗ.
Lỗi về thời gian hay bị góp ý khi dự giờ
Người dự giờ thường ghi nhận thời gian theo từng hoạt động trên phiếu. Những nhận xét dưới đây hay gặp nhất với giáo viên mới, kèm cách sửa ngắn:
- Phần mở đầu kéo dài trên mười phút: đặt giới hạn cứng, kết thúc khi đủ mục đích dẫn vào bài.
- Phần luyện tập bị cắt hoặc làm vội trong năm phút cuối: đổi thứ tự ưu tiên, bảo vệ phần này.
- Học sinh làm nhóm xong sớm ngồi chơi: có nhiệm vụ thêm cho nhóm xong trước.
- Giáo viên kết thúc sau tiếng trống, lấn vào giờ ra chơi: kết thúc trước hai phút theo kế hoạch.
- Hết tiết chưa giao bài về nhà: giao bài ở mốc phút bốn mươi, không để cuối cùng.
- Còn dư nhiều thời gian, giáo viên cho lớp tự ôn: dùng nhiệm vụ dự phòng đã chuẩn bị.
Sau mỗi tiết trong tháng đầu, ghi vào lề kế hoạch bài dạy thời gian thật của từng hoạt động bên cạnh thời gian ước. Sau mười tiết, bạn sẽ có hệ số riêng cho từng lớp: lớp này làm bài nhanh hơn ước, lớp kia cần thêm thời gian khi chuyển nhóm. Đây là số liệu không ai đưa sẵn cho bạn được.
Câu hỏi thường gặp
Tiết dạy bị cháy giáo án có bị đánh giá không đạt không?
Không nhất thiết. Người dự giờ quan tâm việc học sinh có đạt mục tiêu bài học không. Cháy giáo án làm mất phần luyện tập thường ảnh hưởng đến đánh giá, còn kết thúc đúng giờ mà bỏ một ví dụ phụ thì không sao.
Có nên bấm giờ bằng điện thoại khi dạy không?
Được, nếu nhà trường cho phép và bạn nói trước với lớp. Nhiều giáo viên dùng đồng hồ đeo tay hoặc đồng hồ treo tường để tránh học sinh hiểu nhầm là đang dùng điện thoại riêng.
Một tiết nên có bao nhiêu hoạt động?
Với tiết 45 phút, ba đến bốn hoạt động chính là vừa. Mỗi hoạt động có thể có vài bước nhỏ. Nhiều hơn năm hoạt động thường dẫn đến thiếu thời gian vì mỗi lần chuyển đều tốn vài phút.
Thừa giờ thì nên làm gì?
Dùng nhiệm vụ dự phòng đã chuẩn bị, gắn với bài học: bài tập nâng cao, câu hỏi suy nghĩ, trò ôn nhanh. Tránh cho lớp tự học tự do hoặc ra chơi sớm vì dễ ảnh hưởng các lớp bên cạnh.
Dạy chậm hơn lớp cùng khối có sao không?
Chậm một chút trong vài tuần đầu là bình thường, nhưng cần báo tổ chuyên môn và có kế hoạch bù trước kỳ kiểm tra chung. Không nên dồn bằng cách giảng nhanh vài tiết liền vì học sinh không theo kịp.
Làm sao ước thời gian sát hơn khi chưa biết lớp?
Lúc đầu nhân thời gian tự làm của bạn lên ba lần và cộng thời gian chuyển hoạt động. Ghi thời gian thật sau mỗi tiết, sau khoảng hai tuần bạn sẽ biết hệ số phù hợp cho từng lớp.