Lớp học đảo ngược là chuyển phần tiếp nhận kiến thức đơn giản về nhà, qua tài liệu ngắn hoặc đoạn giảng quay sẵn, để thời gian trên lớp dành cho luyện tập, thảo luận và gỡ chỗ khó có giáo viên bên cạnh. Ở trường phổ thông, mô hình này chỉ chạy được khi phần học ở nhà ngắn, khoảng mười lăm đến hai mươi phút, có câu hỏi kiểm tra kèm theo, và tiết học vẫn dạy được cho em chưa chuẩn bị.
Bài dưới đây không cổ vũ đảo ngược mọi tiết. Nó giúp bạn chọn đúng bài để đảo, làm tài liệu học trước vừa sức, mở đầu tiết bằng phiếu kiểm tra năm phút, tổ chức ba mươi phút luyện tập theo mức, và có phương án cho những điều chắc chắn xảy ra: em không xem, em không có điện thoại, phụ huynh thắc mắc sao con phải tự học. Tiết mẫu là Toán lớp 9 của thầy Minh.
Đảo ngược cái gì: phần nào về nhà, phần nào ở lại lớp
Hình dung một tiết truyền thống: hai mươi lăm phút giáo viên giảng, mười lăm phút làm ví dụ, năm phút giao bài về nhà. Học sinh làm bài khó nhất khi ở nhà một mình. Lớp học đảo ngược đổi chỗ: phần giảng khái niệm và ví dụ mẫu chuyển về nhà dưới dạng tài liệu ngắn; phần làm bài, đặc biệt bài khó, diễn ra trên lớp khi có thầy cô và bạn bè.
Không phải phần giảng nào cũng chuyển về nhà được. Những thứ hợp để học trước là định nghĩa rõ ràng, công thức kèm một ví dụ, quy trình các bước, tư liệu cần đọc. Những thứ nên giữ lại lớp là khái niệm dễ hiểu sai, chỗ cần giáo viên quan sát nét mặt học sinh để biết các em có theo kịp, và mọi thứ cần thí nghiệm, an toàn.
Vì vậy câu hỏi khi soạn không phải "bài này có đảo được không" mà là "phần nào của bài này học sinh tự đọc được mà không hiểu sai". Thường chỉ một phần ba đến một nửa nội dung bài thoả điều kiện đó. Phần còn lại vẫn dạy trên lớp như bình thường, chỉ ngắn hơn.
Ở cấp tiểu học, mô hình này ít phù hợp vì trẻ chưa tự học được lâu và phụ thuộc người lớn ở nhà. Ở THCS và THPT, có thể dùng cho một số bài mỗi chương, nhất là ở lớp đã quen tự học.
Tài liệu học trước: vừa sức, có kiểm tra
Tài liệu học ở nhà là phần quyết định. Học sinh chỉ xem khi nó ngắn, rõ và các em biết sẽ được hỏi. Danh sách kiểm trước khi giao:
- Thời lượng: đọc hoặc xem trong mười lăm phút, kể cả làm câu hỏi. Quá hai mươi phút, tỷ lệ học sinh làm giảm mạnh, vì các em còn bài của nhiều môn.
- Dạng tài liệu: một trang giấy tóm tắt có ví dụ mẫu là đủ. Đoạn giảng quay sẵn thì dưới tám phút, quay một ý, không cần đẹp.
- Có bản giấy cho mọi em, kể cả khi có bản video, để em không có thiết bị vẫn học được.
- Kèm ba câu hỏi tự kiểm: một câu nhắc lại, một câu làm theo ví dụ, một câu "em còn thắc mắc gì".
- Ghi rõ cuối tài liệu: đầu tiết sau sẽ có phiếu năm phút về đúng nội dung này.
- Giao trước ít nhất hai ngày, không giao tối hôm trước.
Câu "em còn thắc mắc gì" là câu đáng giá nhất. Đọc lướt những câu trả lời này trước giờ lên lớp, bạn biết ngay chỗ nào cần giảng lại, thay vì giảng lại mọi thứ cho chắc.
Tiết mẫu: thầy Minh dạy Toán lớp 9
Bài giả định "Giải bài toán bằng cách lập hệ phương trình". Phần học trước ở nhà: một trang tóm tắt bốn bước lập hệ phương trình và hai ví dụ mẫu đã giải, dạng chuyển động và dạng năng suất. Phần trên lớp diễn ra như sau:
| Thời gian | Hoạt động | Giáo viên làm gì | Học sinh làm gì |
|---|---|---|---|
| 5 phút | Phiếu kiểm tra đầu giờ | Phát phiếu hai câu, thu, chia nhanh thành ba chồng | Làm cá nhân: nêu bốn bước, đặt ẩn cho một đề ngắn |
| 7 phút | Gỡ chỗ vướng | Giảng lại đúng chỗ nhiều em sai, thường là chọn ẩn và đơn vị | Nghe, hỏi, sửa phiếu bằng bút màu |
| 25 phút | Luyện tập theo mức | Ngồi với nhóm cần hỗ trợ, đi vòng các nhóm khác | Làm bài theo ba mức, cặp đôi kiểm tra chéo |
| 6 phút | Chữa bài chọn lọc | Gọi hai em có cách giải khác nhau lên bảng | So sánh cách giải, ghi lỗi hay gặp |
| 2 phút | Giao học trước cho tiết sau | Phát trang tóm tắt mới | Ghi hạn và nội dung |
Ba chồng phiếu ở phút thứ năm là: làm đúng cả hai câu, làm đúng một câu, chưa làm được hoặc chưa xem tài liệu. Đây là cơ sở chia nhóm cho phần luyện tập; không đọc tên các chồng, không nói nhóm nào giỏi hay yếu. Thầy Minh ngồi với nhóm thứ ba, còn hai nhóm kia làm bài khó dần và tự kiểm tra bằng đáp số in ở cuối phiếu.
Mẫu trang học trước một mặt giấy
Đây là trang thầy Minh phát cho tiết trên. Toàn bộ vừa một mặt A4, chữ viết tay rồi photo cũng được. Các phần theo thứ tự từ trên xuống:
- Dòng đầu: "Đọc trong mười lăm phút trước tiết thứ Năm. Đầu giờ sẽ có phiếu hai câu về đúng trang này."
- Điều cần nắm: bốn bước giải bài toán bằng cách lập hệ phương trình, mỗi bước một dòng: chọn ẩn và điều kiện; biểu diễn các đại lượng chưa biết theo ẩn; lập hai phương trình; giải hệ, đối chiếu điều kiện, trả lời.
- Ví dụ một, dạng chuyển động: hai xe đi ngược chiều từ hai bến, đề ngắn, lời giải trình bày đủ bốn bước, mỗi bước có chú thích bên lề "bước một", "bước hai".
- Ví dụ hai, dạng năng suất: hai tổ cùng làm một việc, lời giải đủ bước, có một chỗ ghi rõ "chỗ này hay nhầm đơn vị giờ và ngày".
- Tự kiểm: câu một, chép lại bốn bước bằng lời của em; câu hai, chọn ẩn cho một đề ngắn đã cho sẵn, chưa cần giải; câu ba, em còn chưa hiểu chỗ nào.
- Dòng cuối: "Nếu không hiểu ví dụ nào, đánh dấu hỏi bên cạnh, thầy sẽ giảng lại chỗ đó trên lớp."
Trang học trước không cần có lý thuyết đầy đủ như sách. Nó chỉ chở phần học sinh tự đọc hiểu được; những gì cần giảng kỹ để dành cho lớp. Việc ghi sẵn chỗ hay nhầm ngay trong ví dụ giúp em tự đọc tránh được lỗi trước khi mắc, và giúp bạn khỏi mất thời gian sửa cùng một lỗi cho cả lớp.
Lưu các trang này theo chương. Sau một năm, bạn có bộ tài liệu học trước cho cả chương trình lớp đó, chỉnh lại theo các câu "em còn chưa hiểu chỗ nào" mà học sinh đã viết.
Học sinh không chuẩn bị bài thì làm gì
Đừng để tiết học phụ thuộc hoàn toàn vào việc chuẩn bị. Nếu em không xem tài liệu là ngồi không cả tiết, em đó sẽ thấy học trước cũng chẳng để làm gì và lần sau lại bỏ. Luôn có phương án cho em chưa chuẩn bị.
Có góc học bù năm phút. Em chưa xem tài liệu đọc nhanh trang tóm tắt ngay đầu giờ trong lúc lớp làm phiếu, rồi vào nhóm cần hỗ trợ. Giáo viên ghi nhận, không phạt trước lớp.
Tìm hiểu lý do riêng. Có em không chuẩn bị vì bận việc nhà, vì nhà không có điện thoại, vì đọc không hiểu. Mỗi lý do cần cách xử lý khác nhau; hỏi riêng sau giờ.
Ghi nhận đều đặn người làm. Phiếu đầu giờ là một phần đánh giá thường xuyên. Em chuẩn bị đều sẽ thấy công sức được ghi nhận, em chưa chuẩn bị thấy có lý do để làm lần sau.
Nếu quá nửa lớp không chuẩn bị. Đừng trách cả lớp. Kiểm tra lại tài liệu: có dài quá không, có giao gần ngày kiểm tra môn khác không, có khó đọc không. Lần đó dạy bình thường, lần sau sửa tài liệu.
Nên và tránh khi mới áp dụng
Giáo viên lần đầu thử lớp học đảo ngược thường hăng quá. Bảng dưới gom các điều nên giữ trong học kỳ đầu.
| Nên | Tránh |
|---|---|
| Đảo một đến hai bài mỗi chương | Đảo mọi bài từ tuần đầu |
| Tài liệu một trang, có bản giấy | Chỉ gửi đường dẫn video qua nhóm lớp |
| Báo trước với tổ chuyên môn và giáo viên chủ nhiệm | Tự làm, phụ huynh nghe con kể rồi thắc mắc |
| Giảng lại chỗ vướng ngắn gọn | Giảng lại toàn bộ như chưa học trước |
| Giữ phiếu đầu giờ ổn định để học sinh quen | Lúc kiểm tra lúc không |
| Thời gian trên lớp dành cho bài khó | Thời gian trên lớp làm lại bài dễ đã có trong tài liệu |
Với phụ huynh, một tin nhắn ngắn qua giáo viên chủ nhiệm là đủ: lớp đang thử cho các con đọc trước một trang mỗi tuần khoảng mười lăm phút, mục đích để trên lớp có nhiều thời gian làm bài với thầy cô hơn. Phụ huynh không cần giảng bài cho con, chỉ cần nhắc con đọc.
Áp vào trường hợp của bạn và chỗ hay bị góp ý
Nếu bạn định dùng lớp học đảo ngược cho tiết dự giờ, hãy thử trước với chính lớp đó ít nhất hai lần. Lần đầu bao giờ cũng lộn xộn: học sinh chưa quen phiếu đầu giờ, chưa quen chia nhóm theo kết quả, giáo viên chưa quen giảng lại thật ngắn. Lần thứ ba mới phản ánh đúng phương pháp.
Trong kế hoạch bài dạy, phần học ở nhà nên ghi thành một hoạt động riêng trước tiết, có mục tiêu, tài liệu và câu hỏi tự kiểm, chứ không chỉ một dòng "học sinh đọc trước bài". Người dự giờ hay hỏi: "Làm sao biết học sinh đã học trước?" Phiếu đầu giờ trả lời câu đó.
Những góp ý hay gặp: tiết vẫn giảng nhiều như tiết thường, nên đảo ngược chỉ là cái tên; phần luyện tập không phân mức, em đã hiểu ngồi chờ em chưa hiểu; không có phương án cho học sinh chưa chuẩn bị; tài liệu học trước dài và khó hơn sách. Soát kế hoạch theo bốn điểm này trước khi gửi tổ.
Câu hỏi thường gặp
Lớp học đảo ngược có bắt buộc dùng video không?
Không. Video chỉ là một dạng tài liệu. Một trang giấy tóm tắt có ví dụ mẫu và ba câu hỏi tự kiểm thường hiệu quả hơn, lại không phụ thuộc thiết bị và mạng. Nếu dùng video, nên ngắn dưới tám phút và luôn kèm bản giấy.
Học sinh không có điện thoại, máy tính ở nhà thì sao?
Dùng tài liệu giấy là cách công bằng nhất. Nếu bắt buộc có đoạn phim, cho xem tại thư viện trường hoặc giờ ra chơi. Không để thiếu thiết bị trở thành lý do khiến em đó bị thiệt khi đánh giá.
Một tuần nên đảo ngược bao nhiêu tiết?
Với mỗi môn, một tiết mỗi tuần là nhiều. Học sinh học nhiều môn, nếu môn nào cũng giao học trước, thời gian ở nhà sẽ quá tải. Nên phối hợp trong tổ và với giáo viên chủ nhiệm để không dồn.
Lớp học đảo ngược có hợp với học sinh lớp 6 không?
Được ở mức nhẹ: tài liệu nửa trang, mười phút, nội dung rất rõ. Học sinh lớp 6 mới chuyển cấp chưa quen tự học, nên dùng từ học kỳ hai và tăng dần. Ở THPT có thể dùng thường xuyên hơn.
Làm sao biết lớp học đảo ngược có hiệu quả hơn cách cũ?
So kết quả phần luyện tập và bài kiểm tra ngắn của những bài đã đảo với bài dạy theo cách thường trong cùng chương. Nhìn thêm số học sinh làm được bài khó trên lớp. Nếu không khác biệt sau vài lần, xem lại tài liệu học trước và cách dùng thời gian trên lớp.
Có bị coi là giao việc cho học sinh tự học thay giáo viên không?
Chỉ khi thời gian trên lớp không dùng đúng. Nếu tiết học dành cho gỡ chỗ vướng, luyện bài khó và hỗ trợ từng nhóm, giáo viên làm việc nhiều hơn chứ không ít đi. Giải thích điều này với phụ huynh và đồng nghiệp ngay từ đầu.