TruyenDay.comTruyền Dạy
Phương pháp dạy học tích cực

Phương pháp đóng vai trong dạy học: viết thẻ vai, tổ chức diễn và thảo luận sau diễn

Năm bước tổ chức đóng vai, mẫu thẻ vai Giáo dục công dân 7 và Ngữ văn 6, câu hỏi thảo luận ba tầng, giữ an toàn cho em nhút nhát và lỗi biến tiết học thành văn nghệ.

Two students act out a short conversation at the front of a classroom while seated classmates watch, filmed from the back row, natural noon light, muted green walls

Đóng vai là cho học sinh nhập vào một nhân vật trong tình huống có xung đột nhỏ, diễn ngắn trong hai đến bốn phút, rồi cả lớp phân tích cách ứng xử vừa xem; giá trị nằm ở phần thảo luận sau diễn, không nằm ở phần diễn. Phương pháp này hợp với các bài về ứng xử, giao tiếp, lựa chọn giá trị, đọc hiểu nhân vật: Giáo dục công dân, Ngữ văn, Hoạt động trải nghiệm, phần giao tiếp của Ngoại ngữ.

Dưới đây là năm bước tổ chức, cách viết tình huống và thẻ vai, hai mẫu cho Giáo dục công dân lớp 7 và Ngữ văn lớp 6, bộ câu hỏi thảo luận theo ba tầng, cách giữ an toàn cho em nhút nhát và những lỗi khiến tiết đóng vai trôi thành giờ văn nghệ cười nghiêng ngả mà không ai học được gì.

Năm bước tổ chức một lượt đóng vai

Một lượt đóng vai trọn vẹn mất khoảng mười lăm đến hai mươi phút. Một tiết thường chỉ nên có một đến hai lượt.

  1. Nêu tình huống, hai phút. Giáo viên đọc tình huống cho cả lớp, kể cả những em không diễn. Ai cũng phải biết chuyện gì đang xảy ra.
  2. Giao vai và chuẩn bị, ba đến năm phút. Người diễn nhận thẻ vai, đọc riêng, bàn nhanh với bạn cùng nhóm cách nói. Người xem nhận nhiệm vụ quan sát, mỗi dãy một câu hỏi để chú ý.
  3. Diễn, hai đến bốn phút. Giáo viên dừng khi đủ để thấy cách ứng xử, không chờ kết thúc trọn câu chuyện. Không chấm diễn hay dở.
  4. Thoát vai, một phút. Người diễn nói một câu "mình là Lan, không phải nhân vật cô bạn ích kỷ", về chỗ. Bước này hay bị quên nhưng cần cho em vừa đóng vai xấu.
  5. Thảo luận, bảy đến mười phút. Cả lớp phân tích theo ba tầng câu hỏi, đề xuất cách ứng xử khác; có thể cho một nhóm diễn lại phương án mới trong một phút.

Nếu thời gian ít, cắt phần diễn lại chứ không cắt phần thảo luận. Một tiết có hai lượt diễn mà mỗi lượt chỉ thảo luận ba phút thường kém hơn một lượt diễn với mười phút bàn kỹ.

Viết tình huống và thẻ vai cho đúng

Tình huống tốt cho đóng vai có ba đặc điểm. Gần với đời sống học sinh, như chuyện trong lớp, ở nhà, trên đường đi học, chứ không phải chuyện người lớn ở công sở. Có mâu thuẫn giữa hai mong muốn chính đáng, để không có vai nào hoàn toàn đúng hoặc hoàn toàn sai. Và kết thúc mở, để người diễn tự quyết cách giải quyết.

Thẻ vai là một mảnh giấy cho từng nhân vật, gồm: tên vai (tên giả, không trùng tên học sinh trong lớp), hoàn cảnh của vai, vai muốn gì, vai lo điều gì, và một câu mở đầu gợi ý. Thẻ vai không viết lời thoại sẵn. Khi có lời thoại sẵn, học sinh đọc thuộc lòng và mất phần quan trọng nhất là tự nghĩ cách ứng xử.

Mỗi vai chỉ nên biết phần của mình. Hai em cầm hai thẻ khác nhau, không đọc thẻ của nhau, nên khi diễn sẽ có những phản ứng bất ngờ thật. Chính phần bất ngờ đó cho lớp nhiều điều để bàn.

Tránh tình huống đụng tới chuyện riêng nhạy cảm của học sinh trong lớp: gia đình bất hoà, khó khăn kinh tế, ngoại hình, bệnh tật. Nếu bài cần những chủ đề này, chuyển nhân vật sang một bối cảnh xa hơn, như truyện đọc hoặc một lớp giả định ở trường khác.

Hai mẫu thẻ vai

Mẫu một dùng cho bài giả định về tôn trọng và giữ lời hứa ở Giáo dục công dân lớp 7. Mẫu hai dùng cho bài đọc hiểu một truyện đồng thoại giả định ở Ngữ văn lớp 6, cô Hạnh dạy.

MụcMẫu 1: Giáo dục công dân 7Mẫu 2: Ngữ văn 6
Tình huống chungVy hứa cùng Nam làm phần thuyết trình nhóm chiều Chủ nhật, nhưng sáng hôm đó được rủ đi sinh nhật bạn thânChú Dế ham chơi gặp bác Kiến vào mùa đông xin trú nhờ
Vai AVy: muốn đi sinh nhật, sợ Nam giận, nghĩ sẽ làm bù tối Chủ nhậtDế: lạnh và đói, xấu hổ vì mùa hè chỉ chơi, muốn được giúp mà không bị mắng
Vai BNam: đã từ chối việc khác để làm cùng Vy, sáng thứ Hai phải nộpKiến: có đủ thức ăn, thương Dế nhưng muốn Dế hiểu ra điều gì đó
Câu mở gợi ýVy nhắn: "Nam ơi, chiều nay tớ có chút việc..."Dế gõ cửa: "Bác Kiến ơi, cháu..."
Nhiệm vụ người xemDãy một: Vy giữ hay không giữ lời? Dãy hai: Nam phản ứng thế nào? Dãy ba: hai bạn có tìm được cách chung không?Dãy một: lời nói nào cho thấy tính cách Dế? Dãy hai: Kiến ứng xử ra sao? Dãy ba: em đồng ý với kết thúc nào?

Ở mẫu hai, đóng vai giúp học sinh đi sâu vào nhân vật: để nói được như Dế, các em phải hiểu cảm xúc của Dế. Sau khi diễn, cô Hạnh quay về văn bản: "Trong truyện, Dế nói gì? So với bạn vừa diễn thì khác chỗ nào?" Từ đó học sinh nhận ra cách tác giả xây dựng nhân vật.

Câu hỏi thảo luận sau diễn, theo ba tầng

Câu hỏi đi từ điều thấy được tới điều rút ra. Nhảy thẳng tới tầng ba ("Qua đây các em rút ra bài học gì?") thường chỉ nhận được câu trả lời học thuộc.

  • Tầng một, chuyện gì đã xảy ra: "Bạn đóng vai Vy đã nói câu nào đầu tiên?" "Nam phản ứng thế nào khi nghe tin?"
  • Tầng một, cảm xúc của vai: hỏi chính người diễn "Lúc Nam im lặng, em là Vy thấy thế nào?" Câu này cho lớp thấy góc nhìn từ bên trong.
  • Tầng hai, vì sao: "Vì sao Vy chọn nhắn tin thay vì gọi?" "Nếu là Nam, em có giận không, vì sao?"
  • Tầng hai, so sánh: "Có cách nào để Vy vừa đi sinh nhật vừa không làm Nam thiệt?"
  • Tầng ba, rút ra: "Giữ lời hứa có phải lúc nào cũng làm đúng điều đã hứa không, hay còn cách nào khác?"
  • Tầng ba, liên hệ: "Kể một lần em gặp chuyện giống thế, không cần nói tên ai." Không ép em nào phải kể.

Sau thảo luận, có thể mời một cặp khác diễn lại một phút với cách ứng xử mới lớp vừa đề xuất. Đây là lúc học sinh thử áp kết luận vào hành động, dù chỉ là diễn.

Giữ an toàn cho học sinh khi đóng vai

Không bắt em nhút nhát lên diễn ngay. Cho em đó vai người quan sát có nhiệm vụ rõ, hoặc vai phụ chỉ nói một hai câu. Sau vài lần, nhiều em tự xin lên.

Không giao vai xấu cho em đang bị bạn trêu. Một em hay bị chọc mà đóng vai kẻ ích kỷ sẽ bị gọi bằng tên vai cả tuần sau. Vai tiêu cực nên giao cho em tự tin, được bạn quý.

Dùng tên vai, không dùng tên thật. Thẻ vai luôn có tên giả. Trong thảo luận, gọi "bạn đóng vai Vy" thay vì gọi tên em diễn khi nói về hành động của nhân vật.

Có bước thoát vai. Như đã nói ở năm bước: người diễn nói rõ mình không phải nhân vật. Nghe như thủ tục, nhưng nó giúp cả lớp tách người với vai.

Dừng khi tình huống đi quá đà. Nếu học sinh diễn sang chuyện chế giễu bạn trong lớp, hoặc lời lẽ thô tục, giáo viên dừng ngay một cách nhẹ nhàng và chuyển sang thảo luận.

Lỗi hay bị góp ý khi dự tiết đóng vai

Những nhận xét dưới đây quen thuộc trong sinh hoạt tổ chuyên môn sau tiết dự giờ:

Nhận xétNguyên nhânCách sửa khi soạn
Học sinh diễn như đọc bài thuộc lòngGiao kịch bản có lời thoại sẵn từ tiết trướcChỉ giao thẻ vai, chuẩn bị tại lớp
Cả lớp cười, không ai bànTình huống hài, không có mâu thuẫn thậtViết tình huống có hai mong muốn chính đáng va nhau
Người xem không làm gì trong lúc diễnKhông giao nhiệm vụ quan sátMỗi dãy một câu hỏi để theo dõi
Diễn quá dài, thiếu thời gian bànKhông dừng đúng lúcDừng khi đã thấy cách ứng xử, không cần kết thúc
Kết luận do giáo viên đọcCâu hỏi nhảy thẳng tới bài họcĐi đủ ba tầng câu hỏi
Chuẩn bị đạo cụ cầu kỳNhầm đóng vai với tiểu phẩmKhông cần đạo cụ, nhiều nhất một chiếc ghế

Đóng vai trong giờ học khác hẳn tiểu phẩm biểu diễn ở buổi sinh hoạt dưới cờ. Tiểu phẩm cần tập, cần đạo cụ, cần diễn hay. Đóng vai trong giờ học chỉ cần đủ để có chất liệu thảo luận.

Áp vào lớp của bạn: bắt đầu từ đóng vai tại chỗ

Nếu lớp bạn chưa từng đóng vai, đừng mở màn bằng một cặp lên bục trước bốn mươi bạn. Lần đầu nên là đóng vai theo cặp tại chỗ: mọi em quay sang bạn cùng bàn, một em cầm thẻ vai A, một em cầm thẻ vai B, diễn hai phút cùng lúc. Lớp ồn một chút, nhưng không ai bị nhìn chằm chằm, và em nào cũng được thử. Sau đó giáo viên hỏi: "Cặp nào kết thúc khác hẳn các cặp còn lại?" Thường sẽ có vài cặp tự giơ tay, và đó là những em sẵn sàng lên trước lớp ở lần sau.

Lần thứ hai mới mời một cặp tự nguyện lên diễn, cả lớp có nhiệm vụ quan sát. Lần thứ ba có thể chia vai theo nhóm, có người dẫn chuyện, có hai ba nhân vật. Lộ trình ba bước như vậy giúp học sinh quen dần, và giúp bạn quen việc dừng đúng lúc, đặt câu hỏi đúng tầng.

Khi ghi vào kế hoạch bài dạy, phần tổ chức thực hiện nên có đủ: tình huống nguyên văn, nội dung các thẻ vai, nhiệm vụ quan sát của từng dãy, các câu hỏi thảo luận theo tầng và một dòng dự phòng nếu học sinh diễn lệch hướng. Thẻ vai và câu hỏi đặt ở phụ lục. Người dự giờ đọc được các thứ này sẽ hiểu bạn đã tính trước, kể cả khi tiết diễn ra khác dự kiến.

Câu hỏi thường gặp

Đóng vai hợp với môn nào?

Hợp nhất với Giáo dục công dân, Ngữ văn, Hoạt động trải nghiệm, Lịch sử và phần giao tiếp của Ngoại ngữ. Môn tự nhiên ít dùng hơn, nhưng vẫn có thể cho học sinh đóng vai nhà khoa học tranh luận hai giả thuyết, hoặc người tư vấn giải thích một hiện tượng cho người dân.

Có nên cho học sinh chuẩn bị kịch bản ở nhà không?

Thường là không, vì các em sẽ viết lời thoại và đọc thuộc, mất đi phần tự ứng xử. Chỉ nên giao chuẩn bị ở nhà khi bài là dựng một cảnh trong tác phẩm văn học và mục tiêu là hiểu văn bản, không phải luyện ứng xử.

Học sinh không chịu lên diễn thì làm sao?

Bắt đầu bằng đóng vai theo cặp tại chỗ, cả lớp cùng diễn với bạn bên cạnh, không ai phải đứng trước lớp. Sau đó mời cặp tự nguyện lên. Không chỉ định em nhút nhát lên ngay, giao em vai quan sát có nhiệm vụ cụ thể.

Đánh giá học sinh trong giờ đóng vai thế nào?

Đánh giá phần phân tích, không đánh giá tài diễn xuất. Ghi nhận em nêu được lý do của hành vi, đề xuất được cách ứng xử khác có căn cứ. Có thể dùng một câu viết cá nhân cuối giờ: nếu em là nhân vật, em sẽ làm gì và vì sao.

Một tiết có thể đóng vai mấy tình huống?

Một đến hai tình huống là vừa. Nhiều hơn thì mỗi tình huống chỉ được bàn qua loa. Nếu muốn nhiều tình huống, chia lớp thành nhóm, mỗi nhóm diễn một tình huống trong nhóm, rồi chỉ một hai nhóm lên trước lớp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138