Trình bày bảng tốt là bảng mà cuối tiết, học sinh nhìn vào thấy được toàn bộ cấu trúc bài: tên bài, các ý chính theo thứ tự, ví dụ và kết luận, với chữ đủ lớn để bàn cuối đọc được. Cách làm thông dụng là chia bảng thành ba vùng cố định, dùng màu phấn theo quy ước, và lên sẵn phần ghi bảng trong kế hoạch bài dạy trước khi vào lớp.
Dù phòng học đã có máy chiếu, bảng vẫn là chỗ giữ những gì học sinh cần nhìn suốt tiết. Bài này gồm cách chia bảng, cỡ chữ và tốc độ viết, quy ước màu, cách ghi bảng theo tiến trình, mẫu bảng cho một tiết Toán và một tiết Ngữ văn giả định, cách phối hợp với trình chiếu và lỗi hay gặp.
Chia bảng ba vùng: mỗi vùng một việc
Bảng đen hoặc bảng trắng thông thường đủ rộng để chia ba phần. Cách chia phổ biến dưới đây giúp học sinh biết chép phần nào và phần nào chỉ để nhìn.
| Vùng | Vị trí và độ rộng | Ghi gì | Học sinh làm gì |
|---|---|---|---|
| Vùng chính | Giữa và trái, khoảng hai phần ba bảng. | Tên bài, các mục lớn, kiến thức cốt lõi, kết luận. | Chép vào vở. |
| Vùng nháp | Bên phải, khoảng một phần ba bảng. | Ví dụ minh hoạ, câu trả lời của học sinh, phép tính nháp, từ khoá tạm. | Nhìn, không bắt buộc chép. |
| Góc thông tin | Góc trên cùng bên trái hoặc phải, nhỏ. | Ngày, nhiệm vụ đang làm, thời gian còn lại, bài về nhà. | Nhìn khi cần. |
Nói với lớp từ tiết đầu: vùng nào chép, vùng nào không. Khi xoá, chỉ xoá vùng nháp; vùng chính giữ đến cuối tiết để cuối giờ cả lớp nhìn lại toàn bài. Nếu bảng nhỏ, có thể bỏ góc thông tin và ghi nhiệm vụ ở dòng đầu vùng nháp.
Với bảng có vạch chia sẵn hoặc bảng trượt, giữ vùng chính ở tấm cố định, vùng nháp ở tấm trượt.
Cỡ chữ, nét chữ và tốc độ viết
Chữ trên bảng không cần đẹp như chữ luyện viết, nhưng phải đọc được từ bàn cuối và không làm học sinh chờ lâu. Những điểm cần tập:
- Cỡ chữ. Chữ thường cao khoảng năm đến bảy phân với phòng học thông thường. Thử bằng cách viết một dòng rồi xuống bàn cuối đọc.
- Dòng thẳng. Viết ngang tầm mắt khi có thể; viết quá cao hoặc quá thấp làm dòng chữ chéo. Tập đứng nghiêng, kéo tay theo một đường ngang.
- Nét rõ. Cầm phấn ngắn, ấn đều, xoay phấn sau vài chữ để giữ nét. Bút bảng trắng cần đủ mực; bút sắp hết mực làm chữ mờ, bàn cuối không đọc được.
- Tốc độ. Một dòng chữ không nên quá lâu. Nếu nội dung dài, chuẩn bị sẵn trên giấy khổ lớn, phiếu hoặc trình chiếu, chỉ viết bảng phần cốt lõi.
- Viết ít chữ hơn. Dùng từ khoá, ký hiệu và gạch đầu dòng thay vì câu trọn vẹn ở vùng nháp. Vùng chính thì viết đủ để học sinh chép không sai ý.
- Không quay lưng quá lâu. Viết vài chữ rồi quay lại nhìn lớp, đặc biệt khi lớp còn mới.
Cô Hạnh tự nhận chữ mình nhỏ và nghiêng. Cô tập mười phút mỗi chiều trong tuần đầu ở phòng học trống: viết lại phần ghi bảng của tiết hôm sau, xuống bàn cuối chụp ảnh, so với lần trước. Sau hai tuần, chữ cô chưa đẹp hơn bao nhiêu nhưng đã đọc được từ cuối lớp.
Quy ước màu phấn và các ký hiệu
Chọn tối đa ba màu. Phấn trắng cho nội dung chính, một màu cho kết luận hoặc công thức cần nhớ, một màu cho lưu ý, lỗi hay gặp. Nhiều màu hơn làm bảng rối và học sinh không biết phần nào quan trọng.
Giữ quy ước cả năm. Học sinh quen với việc màu vàng là phải nhớ, màu đỏ là lỗi hay sai, sẽ chép vở có chọn lọc hơn. Đổi màu tuỳ hứng mỗi tiết làm mất tác dụng.
Chọn màu đọc được. Trên bảng xanh đen, phấn vàng và trắng đọc rõ nhất; phấn xanh dương đậm, đỏ đậm khó đọc từ xa. Trên bảng trắng, tránh bút vàng và bút xanh nhạt.
Ký hiệu cố định. Đóng khung cho định nghĩa, gạch chân cho từ khoá, dấu sao cho ý mở rộng không bắt buộc chép. Giải thích ký hiệu một lần ở tiết đầu, giữ nguyên về sau.
Không dựa hoàn toàn vào màu. Một số học sinh khó phân biệt màu. Kết hợp màu với khung, gạch chân hoặc chữ in đậm nét để ý quan trọng vẫn nhận ra được.
Mẫu ghi bảng cho hai tiết giả định
Hai mẫu dưới đây được viết vào phần cuối kế hoạch bài dạy, trước khi lên lớp. Việc lên sẵn mẫu ghi bảng giúp bạn không phải nghĩ trên lớp nên viết gì, viết ở đâu.
| Phần | Toán lớp 10, bài giả định về tập hợp | Ngữ văn lớp 7, bài giả định đọc hiểu một bài thơ tả cảnh |
|---|---|---|
| Góc thông tin | Ngày. Nhiệm vụ: cặp đôi làm phiếu số 1. Còn: 8 phút. | Ngày. Nhiệm vụ: đọc khổ 2, gạch hình ảnh. Bài về nhà: viết đoạn 5 câu. |
| Vùng chính, dòng đầu | Tên bài. | Tên bài thơ giả định, tên tác giả giả định. |
| Vùng chính, mục 1 | I. Khái niệm tập hợp: định nghĩa đóng khung, hai cách cho tập hợp. | I. Đọc và tìm hiểu chung: thể thơ, bố cục ba phần. |
| Vùng chính, mục 2 | II. Tập hợp con: định nghĩa, ký hiệu, ví dụ một dòng. | II. Hình ảnh và cảm xúc: ba hình ảnh chính, gạch chân từ khoá. |
| Vùng chính, cuối | Ghi nhớ bằng phấn màu: ba điều cần nhớ. | Tổng kết bằng phấn màu: nội dung và nghệ thuật, mỗi ý một dòng. |
| Vùng nháp | Ví dụ học sinh nêu, lời giải nháp, lỗi viết ký hiệu hay gặp bằng phấn đỏ. | Từ học sinh tìm được, câu trả lời mẫu của các cặp, sơ đồ cảm xúc. |
Khi dạy, mỗi mục chính chỉ ghi sau khi học sinh đã tìm ra hoặc đã thảo luận, không ghi sẵn toàn bộ từ đầu tiết. Ghi theo tiến trình giúp bảng phản ánh đúng quá trình học sinh hiểu bài, và học sinh thấy công sức của mình xuất hiện trên bảng.
Phối hợp bảng với máy chiếu
Trình chiếu hợp với những thứ khó vẽ hoặc tốn thời gian viết: hình ảnh, đoạn văn bản dài, sơ đồ phức tạp, đồ thị chính xác, đề bài nhiều dòng. Bảng hợp với những thứ cần xuất hiện dần và ở lại suốt tiết: cấu trúc bài, lập luận từng bước, lời giải được xây dựng cùng học sinh, câu trả lời của học sinh.
Lỗi hay gặp là chiếu toàn bộ nội dung bài lên trang trình chiếu, chuyển trang liên tục, và bảng trống trơn cả tiết. Học sinh không kịp chép, trang trước biến mất khi trang sau hiện ra, cuối giờ không còn gì để nhìn lại. Người dự giờ thường nhận xét là tiết dạy trôi qua như xem phim. Quy tắc gọn: những gì học sinh phải chép thì ghi bảng, những gì chỉ để xem thì chiếu.
Khi màn chiếu che một phần bảng, chọn vùng bảng không bị che làm vùng chính. Nếu phòng phải kéo rèm tối để thấy màn chiếu, bảng sẽ khó đọc; khi chuyển từ chiếu sang bảng, mở rèm hoặc bật đèn lại. Thầy Minh chuẩn bị sẵn phương án không có máy chiếu cho mọi tiết, ghi trong kế hoạch bài dạy một dòng: nếu máy không lên, đề bài nào sẽ viết bảng và hình nào vẽ tay, vì ở trường thầy chuyện máy chiếu chập chờn xảy ra vài lần mỗi tháng.
Trình bày bảng theo cấp học và nhóm môn
Tiểu học. Chữ trên bảng là chữ mẫu, học sinh nhìn để viết theo, nên viết đúng mẫu chữ đang dạy, đủ nét, đúng độ cao, dòng kẻ rõ. Ghi ít chữ hơn ở lớp trên, nhiều hình vẽ và ký hiệu đơn giản hơn. Vùng chính thường chỉ có tên bài và vài dòng ghi nhớ.
Môn tự nhiên ở trung học. Phần lớn bảng dành cho lời giải từng bước, hình vẽ, sơ đồ thí nghiệm. Viết từng bước trên một dòng riêng, đánh số bước để học sinh biết mình đang ở đâu. Hình vẽ cần đủ lớn, dùng thước khi vẽ đường thẳng và trục toạ độ, ghi chú bằng chữ in rõ.
Môn xã hội ở trung học. Bảng hợp với sơ đồ tư duy, trục thời gian, bảng so sánh hai cột. Đừng chép lại nguyên văn đoạn trích lên bảng; trích dẫn dài nên chiếu hoặc in phiếu, bảng chỉ giữ từ khoá và mối liên hệ giữa các ý.
Ngoại ngữ. Tách rõ một khu cho từ vựng mới, một khu cho cấu trúc câu. Ghi phiên âm hoặc ký hiệu trọng âm bằng màu khác để học sinh không chép lẫn vào nghĩa.
Tiết luyện tập, ôn tập. Vùng chính có thể chỉ là danh sách dạng bài và cách nhận ra từng dạng; vùng nháp dành cho lời giải của học sinh, xoá sau mỗi bài. Cuối tiết, bảng còn lại một khung ôn tập gọn mà học sinh chụp lại hoặc chép được trong năm phút.
Lỗi trình bày bảng hay bị góp ý và cách tự soát
Cuối mỗi tiết, trước khi xoá bảng, đứng ở cuối lớp nhìn lại một lần. Nếu có thể, chụp ảnh bảng để so qua các tuần. Những lỗi thường được người dự giờ ghi nhận:
- Bảng không có tên bài hoặc tên bài viết lệch một góc.
- Vùng chính và vùng nháp lẫn vào nhau, học sinh không biết chép phần nào.
- Xoá bảng giữa tiết làm mất phần học sinh chưa chép xong.
- Chữ nhỏ dần về phía cuối dòng, dòng chéo xuống.
- Viết chính tả sai hoặc ký hiệu sai mà không sửa; học sinh chép lại nguyên lỗi.
- Viết quá nhiều chữ, bảng kín đặc, không có khoảng trống.
- Cuối tiết bảng không thể hiện được cấu trúc của bài.
Ảnh chụp bảng cuối tiết cũng là tài liệu tốt để mang đi hỏi đồng nghiệp hoặc tổ trưởng. Một tấm ảnh cho thấy cách bạn tổ chức bài dạy rõ hơn nhiều lời mô tả, và người góp ý chỉ cần một phút là chỉ ra được điểm cần sửa.
Câu hỏi thường gặp
Có cần luyện chữ đẹp mới đứng lớp được không?
Không cần chữ đẹp, cần chữ rõ và đủ lớn. Luyện viết thẳng dòng, nét đều, cỡ chữ đọc được từ bàn cuối là đủ cho phần lớn tiết dạy. Với cấp tiểu học, chữ mẫu trên bảng quan trọng hơn vì học sinh học viết theo.
Đã có trình chiếu thì có cần ghi bảng không?
Vẫn cần. Trình chiếu thay trang liên tục, còn bảng giữ cấu trúc bài suốt tiết để học sinh chép và nhìn lại. Ghi bảng những ý chính và lời giải được xây dựng cùng lớp, chiếu phần hình ảnh và văn bản dài.
Nên ghi bảng sẵn trước giờ học hay ghi dần?
Tên bài và góc thông tin có thể ghi sẵn. Nội dung chính nên ghi dần theo tiến trình, sau khi học sinh đã tìm ra hoặc thảo luận. Ghi sẵn toàn bộ làm học sinh chép mà không nghĩ.
Học sinh chép không kịp thì làm sao?
Giảm lượng chữ trong vùng chính, chỉ ghi ý cốt lõi, và dành thời gian chép ngay sau mỗi mục thay vì để dồn cuối tiết. Phần dài có thể in phiếu cho học sinh dán vào vở.
Bảng trắng và bảng đen có cách trình bày khác nhau không?
Nguyên tắc chia vùng và cỡ chữ như nhau. Khác ở chỗ chọn màu: bảng đen hợp phấn trắng và vàng, bảng trắng hợp bút đen, xanh đậm và đỏ. Bảng trắng dễ bị loá dưới đèn hoặc nắng, nên thử đọc từ nhiều góc.
Có cần ghi phần trình bày bảng vào kế hoạch bài dạy không?
Tuỳ mẫu kế hoạch bài dạy của tổ chuyên môn. Ngay cả khi không bắt buộc, lên sẵn dàn ý ghi bảng ở cuối kế hoạch giúp bạn chủ động trên lớp và dễ nhận góp ý cụ thể khi được dự giờ.