Người đi trước là nguồn học nhanh nhất của giáo viên mới, nhưng chỉ khi bạn học có chủ đích: mỗi lần dự giờ quan sát một điểm, mỗi buổi gặp người hướng dẫn mang theo câu hỏi cụ thể, và mỗi góp ý được thử lại trong tiết của mình. Dự giờ đồng nghiệp mà không biết nhìn gì thường chỉ đem về cảm giác thầy cô ấy dạy hay quá.
Bài này nói về hai kênh học chính trong năm đầu: làm việc với người được phân công hướng dẫn trong thời gian tập sự, và tự xin dự giờ đồng nghiệp. Chế độ tập sự cụ thể như thời gian, hồ sơ, đánh giá thực hiện theo quy định hiện hành về viên chức và hướng dẫn của nhà trường; bài không đi vào thủ tục mà tập trung vào cách học nghề. Ví dụ là giả định.
Làm việc với người hướng dẫn: thống nhất ngay buổi đầu
Người được phân công hướng dẫn bạn thường là một giáo viên dạy cùng môn, cũng có lớp và việc riêng. Buổi gặp đầu tiên nên dùng để thống nhất cách làm việc chứ không phải để hỏi tất cả. Hãy đề nghị ba điều: một lịch gặp cố định ngắn, ví dụ hai mươi phút mỗi tuần; cách hai người dự giờ nhau, bao nhiêu tiết mỗi tháng; và cách bạn gửi câu hỏi giữa các buổi gặp.
Cô Hạnh và người hướng dẫn của mình thống nhất: gặp chiều thứ năm sau buổi sinh hoạt tổ, cô dự giờ người hướng dẫn hai tiết mỗi tháng và được dự lại hai tiết, câu hỏi gấp thì gặp trực tiếp giờ ra chơi, câu hỏi không gấp thì ghi vào sổ để hỏi vào thứ năm. Nhờ có quy ước, cô không ngại làm phiền và người hướng dẫn cũng không bị hỏi rải rác cả tuần.
Từ phía bạn, chủ động là điều người hướng dẫn đánh giá cao nhất. Nhắc lịch, chuẩn bị câu hỏi, gửi trước kế hoạch bài dạy của tiết sẽ được dự, và sau mỗi buổi gặp ghi lại điều đã thống nhất. Người hướng dẫn kèm nhiều giáo viên mới qua các năm thường nhớ nhất những người hỏi đúng và làm theo, không phải những người hỏi nhiều.
Câu hỏi nên mang tới người hướng dẫn theo từng giai đoạn
Câu hỏi tốt là câu hỏi gắn với việc bạn sắp làm. Bảng dưới gợi ý chủ đề theo thời điểm trong năm học; mỗi buổi chỉ chọn hai đến ba câu.
| Giai đoạn | Câu hỏi gợi ý |
|---|---|
| Tháng đầu | Em nên tập trung sửa điều gì trước? Lớp nào trong khối cần chú ý gì? Mẫu kế hoạch bài dạy của em đã đúng ý tổ chưa? |
| Trước kiểm tra giữa kỳ | Đề của tổ thường hỏi dạng nào? Cô ôn cho học sinh thế nào mà không dạy dồn? Khi chấm bài viết, cô dựa vào những tiêu chí nào? |
| Sau kiểm tra | Kết quả lớp em như vậy có bình thường không? Phần nào em nên dạy lại? Cô xử lý thế nào với những em chưa đạt? |
| Học kỳ hai | Em muốn thử dạy theo trạm hoặc dạy học dự án, cô góp ý giúp kế hoạch. Có bài nào cô thấy học sinh hay vướng mà sách giải thích chưa đủ? |
| Cuối năm | Năm sau em nên đổi điều gì? Cô thấy điểm mạnh của em là gì để giữ? |
Tránh những câu hỏi quá chung như "em dạy thế nào cho hay" hay "cô có kinh nghiệm gì không". Người được hỏi sẽ phải nói chung chung theo, và bạn không mang về được việc gì để làm.
Xin dự giờ đồng nghiệp: chọn ai, chọn tiết nào, xin thế nào
Ngoài người hướng dẫn, dự giờ nhiều giáo viên khác nhau giúp bạn thấy có nhiều cách dạy tốt, không chỉ một. Một số gợi ý để việc xin dự giờ thuận lợi:
- Chọn theo điều bạn cần học, không chỉ theo tiếng tăm. Muốn học quản lý lớp đông thì dự người dạy lớp đông; muốn học dạy bài viết thì dự giáo viên Ngữ văn có học sinh viết tốt.
- Dự cả giáo viên khác môn. Cách giao nhiệm vụ, chuyển hoạt động, kết tiết của một thầy dạy Khoa học tự nhiên có thể dùng nguyên cho tiết Toán.
- Xin trước ít nhất hai ngày, nói rõ bạn muốn học điều gì, và hỏi tiết nào tiện.
- Chọn tiết bình thường, không phải tiết thao giảng đã chuẩn bị đặc biệt; tiết bình thường cho thấy cách người ấy làm hằng ngày.
- Ngồi cuối lớp, không can thiệp, không dùng điện thoại, không chụp ảnh học sinh.
- Cảm ơn sau tiết và hẹn năm phút để hỏi, vào lúc người dạy tiện.
Thầy Minh trong học kỳ một dự năm tiết của bốn người: hai tiết Toán của người hướng dẫn, một tiết Vật lí, một tiết Ngữ văn và một tiết Tiếng Anh. Thầy nói tiết Tiếng Anh dạy thầy nhiều nhất về cách giao hướng dẫn ngắn và kiểm tra học sinh đã hiểu chưa trước khi bắt đầu.
Phiếu quan sát một điểm: mẫu cho một tiết dự giờ để học
Khác với phiếu đánh giá tiết dạy, phiếu này không chấm điểm người dạy. Mỗi lần dự chỉ chọn một điểm để quan sát kỹ, ghi lại chính xác điều thấy, rồi rút ra một việc mình sẽ thử. Mẫu dưới đây là phiếu của cô Hạnh khi quan sát cách đặt câu hỏi.
| Mục | Cách ghi | Ví dụ ghi chép |
|---|---|---|
| Điểm quan sát | Một điểm duy nhất. | Cách đặt câu hỏi và chờ học sinh trả lời. |
| Điều thấy được | Ghi đúng câu nói, thời gian, hành động. | Phút 12: cô hỏi, chờ khoảng năm giây, sau đó cho trao đổi cặp ba mươi giây rồi mới gọi. |
| Học sinh phản ứng | Ghi điều học sinh làm, không đoán ý nghĩ. | Sau khi trao đổi cặp, có chín em giơ tay thay vì hai em. |
| Câu hỏi muốn hỏi người dạy | Một hoặc hai câu. | Cô chọn gọi em không giơ tay bằng cách nào? |
| Việc em sẽ thử | Một việc, ghi tiết sẽ thử. | Tiết đọc hiểu thứ ba tuần sau, thêm ba mươi giây trao đổi cặp trước câu hỏi khó. |
Ghi theo cách này giúp buổi trao đổi sau tiết đi thẳng vào việc, và người dạy cảm thấy được tôn trọng vì bạn quan sát cụ thể chứ không nhận xét chung. Gợi ý các điểm quan sát khác: cách giao nhiệm vụ, cách chuyển hoạt động, cách xử lý học sinh làm việc riêng, cách kết tiết, cách dùng bảng.
Nhận góp ý khi người đi trước dự giờ bạn
Nghe hết trước khi giải thích. Giáo viên mới hay giải thích ngay từng ý được góp. Hãy ghi lại tất cả, cảm ơn, rồi chỉ giải thích những điểm mà người góp ý hiểu chưa đúng hoàn cảnh, ví dụ lớp vừa có tiết kiểm tra ngay trước.
Hỏi cho cụ thể. Khi nhận một góp ý chung như "phần luyện tập chưa hiệu quả", hỏi lại: ở phút nào, cô thấy học sinh làm gì, nếu là cô thì cô làm khác ra sao. Góp ý cụ thể mới sửa được.
Chọn một điều để sửa. Không ai sửa được mười điểm một lúc. Chọn một điểm quan trọng nhất, nói với người hướng dẫn rằng bạn sẽ tập trung vào điểm đó, và mời họ dự lại để xem.
Tách chuyên môn khỏi cảm xúc. Góp ý về tiết dạy không phải nhận xét về con người bạn. Nếu thấy buồn, chờ đến tối đọc lại ghi chép, khi đó bạn sẽ nhìn ra phần hữu ích dễ hơn.
Gửi lại kết quả. Sau khi thử, kể lại cho người góp ý điều đã thay đổi. Người đi trước sẽ sẵn lòng kèm bạn nhiều hơn khi thấy góp ý của họ có tác dụng.
Áp vào trường hợp của bạn: kế hoạch học nghề một học kỳ
Thay vì học theo kiểu gặp gì học nấy, hãy chọn mỗi tháng một trọng tâm và gắn mọi buổi dự giờ, mọi câu hỏi với trọng tâm đó. Đây là kế hoạch thầy Minh lập cùng người hướng dẫn cho học kỳ một:
| Tháng | Trọng tâm | Dự giờ để học | Được dự lại |
|---|---|---|---|
| Tháng 9 | Nề nếp và chuyển hoạt động. | Một tiết của người hướng dẫn, một tiết lớp đông môn khác. | Một tiết, người hướng dẫn chỉ quan sát chuyển hoạt động. |
| Tháng 10 | Đặt câu hỏi và chờ học sinh trả lời. | Hai tiết, quan sát cách gọi học sinh không giơ tay. | Một tiết, đếm số em được gọi. |
| Tháng 11 | Phần luyện tập và chữa lỗi. | Một tiết luyện tập của người hướng dẫn. | Một tiết, quan sát thời gian luyện tập thật. |
| Tháng 12 | Ôn tập và chuẩn bị kiểm tra cuối kỳ. | Một tiết ôn tập của giáo viên dạy lâu năm. | Một tiết ôn tập của mình. |
| Đầu tháng 1 | Nhìn lại học kỳ. | Không dự. | Buổi gặp dài hơn, chọn trọng tâm học kỳ hai. |
Kế hoạch này chỉ chiếm vài tiết mỗi tháng nhưng có hướng rõ. Đến cuối học kỳ, thầy Minh có bốn điều đã thay đổi thật trong cách dạy, mỗi điều có ghi chép trước và sau. Khi tổ đánh giá kết quả tập sự, những ghi chép này cũng cho thấy rõ quá trình tiến bộ, không cần viết thêm báo cáo dài.
Lỗi hay gặp khi học từ người đi trước
Học từ đồng nghiệp tưởng đơn giản nhưng giáo viên mới hay rơi vào vài lỗi khiến việc học không đem lại nhiều. Đọc để tránh:
- Chép nguyên cách dạy của một người, kể cả những điều chỉ hợp với tính cách và giọng của họ.
- Dự giờ mà không ghi gì, hoặc ghi lại toàn bộ tiến trình tiết dạy như biên bản, không rút ra được việc nào để thử.
- Chỉ học từ một người, nên chỉ thấy một cách làm.
- Ngại nhờ dự lại tiết của mình, chỉ đi dự người khác.
- Hỏi quá nhiều lúc người kia đang bận, dẫn tới họ ngại gặp.
- Kể lại góp ý hoặc nhận xét về tiết dạy của đồng nghiệp với người thứ ba.
- Không ghi lại điều đã học, đến học kỳ hai quên gần hết.
Giữ một sổ học nghề riêng, mỗi trang là một điều đã học kèm tên tiết, ngày, và kết quả khi bạn thử. Cuối năm, cuốn sổ này là tài liệu giá trị nhất của bạn, và có thể là thứ bạn đưa cho giáo viên mới về tổ vài năm sau.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên tập sự có bắt buộc phải có người hướng dẫn không?
Theo quy định hiện hành về chế độ tập sự của viên chức, người tập sự thường được cử người hướng dẫn. Cách thực hiện cụ thể ở mỗi trường có thể khác, nên hỏi bộ phận phụ trách tổ chức hoặc tổ trưởng chuyên môn của trường bạn.
Xin dự giờ đồng nghiệp có bị coi là làm phiền không?
Hiếm khi, nếu bạn xin trước, nói rõ muốn học điều gì, ngồi yên cuối lớp và cảm ơn sau tiết. Đa số giáo viên đi trước vui khi có người muốn học, nhất là khi bạn cho họ dự lại tiết của mình.
Một tháng nên dự giờ bao nhiêu tiết?
Không có con số cố định ngoài yêu cầu của trường. Hai đến bốn tiết mỗi tháng, mỗi tiết quan sát một điểm và có một việc để thử, thường hiệu quả hơn dự nhiều mà không ghi chép.
Nếu góp ý của người hướng dẫn khác với tổ trưởng thì nghe ai?
Hỏi lại cả hai để hiểu lý do. Thường hai góp ý không mâu thuẫn mà nhìn từ hai góc khác nhau. Với những gì liên quan quy định của tổ như mẫu kế hoạch bài dạy, làm theo thống nhất của tổ.
Có nên dự giờ giáo viên dạy môn khác không?
Nên. Kỹ năng quản lý lớp, giao nhiệm vụ, đặt câu hỏi, chuyển hoạt động dùng chung cho mọi môn. Dự môn khác còn giúp bạn thấy cách học sinh của mình học ở giờ khác, có khi rất khác giờ của bạn.
Người hướng dẫn quá bận, ít gặp thì làm sao?
Đề xuất buổi gặp ngắn cố định thay vì gặp dài thất thường, gửi trước câu hỏi bằng giấy, và tìm thêm một đồng nghiệp khác dạy cùng khối để hỏi. Nếu kéo dài, trao đổi nhẹ nhàng với tổ trưởng để được hỗ trợ.