Phần lớn tình huống sư phạm trên lớp xử lý được theo một khung chung: giữ an toàn trước, giữ cho cả lớp tiếp tục học, xử lý riêng với em liên quan sau, và ghi lại sự việc. Giáo viên mới hay lúng túng vì cố giải quyết mọi chuyện ngay tại chỗ trước ba mươi khán giả, trong khi phần lớn việc nên dời sang cuối giờ.
Bài này đưa ra khung bốn bước, rồi đi qua mười hai tình huống giáo viên bộ môn hay gặp trong giờ học, mỗi ca có câu nói mẫu và điều nên tránh. Các tình huống thuộc trách nhiệm của giáo viên chủ nhiệm hoặc nhà trường, như kỷ luật học sinh, làm việc với phụ huynh, chỉ được nhắc ở chỗ cần chuyển tiếp. Các ví dụ đều là giả định.
Khung bốn bước dùng cho mọi tình huống
Khi một việc bất ngờ xảy ra, hãy tự hỏi lần lượt bốn câu. Cách này giúp bạn không phản ứng theo cảm xúc trong vài giây đầu, là lúc dễ nói những câu sau này phải hối tiếc.
- Có ai không an toàn không? Học sinh bị đau, bị ngất, hai em xô xát, vật dụng nguy hiểm. Nếu có, xử lý an toàn trước mọi thứ, gọi hỗ trợ theo quy định của trường.
- Lớp có tiếp tục học được không? Giao cho cả lớp một việc cụ thể để làm trong lúc bạn xử lý, như làm tiếp bài trên phiếu, đọc một đoạn, giải một bài.
- Việc này cần xử lý ngay hay để cuối giờ? Phần lớn chuyện thái độ, tranh cãi, vi phạm nhỏ nên để cuối giờ, gặp riêng. Chỉ việc an toàn và việc làm gián đoạn hẳn tiết học mới cần xử lý ngay.
- Ai cần biết? Ghi lại sự việc ngắn gọn, trao đổi với giáo viên chủ nhiệm khi việc lặp lại hoặc liên quan đến sức khoẻ, an toàn, hoàn cảnh của em.
Ví dụ: đang giờ Toán, một em đứng dậy nói to rằng bài này vô ích. Câu một: không ai mất an toàn. Câu hai: thầy giao cả lớp làm tiếp bài ba trên phiếu. Câu ba: chuyện thái độ, để cuối giờ. Câu bốn: nếu cuối giờ em vẫn bức xúc, ghi lại và báo giáo viên chủ nhiệm. Toàn bộ tại chỗ chỉ là một câu nói và một lời giao việc.
Bốn câu này không cần nói thành tiếng. Sau vài lần, bạn sẽ tự đi qua chúng trong vài giây. Điều quan trọng là thói quen hỏi câu thứ ba: giáo viên mới thường xử lý ngay những việc đáng lẽ nên để cuối giờ, và biến một chuyện nhỏ thành một cuộc đối đầu trước lớp.
Nhóm một: tình huống về kiến thức
Đây là những tình huống làm giáo viên mới lo nhất vì đụng tới uy tín chuyên môn, nhưng lại dễ xử lý nhất nếu bạn thành thật.
| Tình huống | Câu nói mẫu | Tránh |
|---|---|---|
| 1. Học sinh hỏi một câu bạn không biết câu trả lời | "Câu này hay, thầy chưa chắc. Thầy sẽ kiểm lại và trả lời em ở tiết sau." Ghi câu hỏi vào sổ, tiết sau trả lời thật. | Trả lời bừa cho qua, hoặc nói câu đó không liên quan bài. |
| 2. Bạn phát hiện mình vừa giảng sai | "Cô xin sửa lại chỗ này, lúc nãy cô nói nhầm. Các em sửa trong vở nhé." Sửa trên bảng bằng phấn màu. | Lờ đi vì ngại, hy vọng không ai để ý. |
| 3. Học sinh chỉ ra bạn sai và em ấy đúng | "Em nói đúng, cảm ơn em. Cả lớp sửa lại." | Cãi lại để giữ thể diện, hoặc tỏ ra khó chịu với em. |
| 4. Học sinh đưa ra cách giải, cách hiểu khác sách | "Cách của em thú vị. Cả lớp thử kiểm tra xem cách này có đúng không." Dùng chính ý kiến của em làm tình huống học. | Gạt đi vì không giống đáp án. |
Học sinh không mất niềm tin vào giáo viên vì một lần thầy cô nhận chưa biết. Các em mất niềm tin khi phát hiện thầy cô biết sai mà không sửa. Thầy Minh giữ một trang cuối sổ ghi những câu hỏi chưa trả lời được; đến cuối học kỳ, trang này trở thành danh sách câu hỏi mở rộng hay cho lớp sau.
Nhóm hai: tình huống về thái độ và nề nếp
Những tình huống này cần giọng bình tĩnh và câu ngắn. Mục tiêu tại chỗ chỉ là cho tiết học đi tiếp; phần trò chuyện thật sự để cuối giờ.
| Tình huống | Câu nói mẫu và việc làm | Tránh |
|---|---|---|
| 5. Học sinh cãi lại khi bị nhắc | "Thầy nghe em rồi. Cuối giờ mình nói tiếp." Quay lại bài, cuối giờ gặp riêng. | Tranh luận trước lớp, đòi em xin lỗi ngay. |
| 6. Học sinh ngủ gật | Đi xuống, nhẹ nhàng gọi em, hỏi nhỏ em có mệt không, cho em đi rửa mặt nếu cần. Cuối giờ hỏi thăm. | Gọi to tên để cả lớp cười, hoặc bắt đứng. |
| 7. Học sinh dùng điện thoại trong giờ | Nhắc nhỏ theo quy định của trường về điện thoại; nếu trường quy định thu giữ thì thu và trả theo đúng quy trình. | Đọc tin nhắn của em, hoặc tự đặt ra hình phạt riêng. |
| 8. Cả lớp cười vì một câu đùa của học sinh | Cười nhẹ nếu câu đùa vô hại, chờ yên, quay lại việc. Nếu câu đùa nhắm vào một bạn, dừng lại, nói ngắn rằng lớp mình không đùa như vậy. | Đùa theo để lấy lòng lớp, hoặc phạt cả lớp. |
Với tình huống năm, khi gặp riêng cuối giờ, bắt đầu bằng câu hỏi chứ không phải lời trách: "Lúc nãy có chuyện gì làm em khó chịu?" Nhiều em cãi lại vì cảm thấy bị nhắc oan hoặc bị nhắc trước bạn bè. Nghe xong, nói rõ điều bạn mong đợi lần sau và hỏi em có làm được không.
Nhóm ba: tình huống về kiểm tra và về sức khoẻ, an toàn
Bốn tình huống cuối liên quan tới quy định và trách nhiệm của nhà trường. Bạn cần biết trước quy định của trường mình để làm đúng.
| Tình huống | Việc làm | Tránh |
|---|---|---|
| 9. Phát hiện học sinh quay cóp khi kiểm tra | Đến gần, lấy tài liệu một cách lặng lẽ, ghi lại sự việc, xử lý theo quy chế đánh giá và quy định của trường. | Đọc to tên em, xé bài trước lớp. |
| 10. Học sinh khóc trong giờ | Giao việc cho lớp, đến hỏi nhỏ, cho em ra ngồi chỗ yên tĩnh có người lớn để ý nếu cần. Báo giáo viên chủ nhiệm nếu có dấu hiệu chuyện nghiêm trọng. | Hỏi chuyện trước cả lớp, bắt em giải thích ngay. |
| 11. Hai học sinh xô xát | Dùng giọng dứt khoát tách hai em, nhờ học sinh khác báo giám thị hoặc người phụ trách theo quy định. Bảo đảm không ai bị thương. | Đứng xem, hoặc tự xử lý một mình khi tình hình vượt quá. |
| 12. Học sinh bị mệt, đau bụng, chảy máu cam | Cho em đến phòng y tế cùng một bạn đi kèm, ghi giờ đi. Theo dõi em quay lại hoặc hỏi phòng y tế. | Cho em đi một mình khi em có vẻ mệt nhiều, hoặc nghi ngờ em nói dối. |
Với tình huống mười và các dấu hiệu liên quan đến an toàn của học sinh, bạn không cần tự giải quyết. Việc của giáo viên bộ môn là nhận ra, giữ an toàn tức thời và báo đúng người. Hỏi tổ trưởng hoặc giáo viên chủ nhiệm ngay từ đầu năm: khi có chuyện, trường mình báo ai, báo bằng cách nào.
Áp vào trường hợp của bạn: tự viết trước kịch bản cho ba tình huống
Tình huống sư phạm khó nhất là tình huống chưa từng nghĩ tới. Hãy dành nửa giờ vào cuối tuần đầu đi dạy để viết trước câu xử lý cho ba tình huống bạn lo nhất. Với mỗi tình huống, viết ba dòng: câu nói đầu tiên, việc giao cho cả lớp trong lúc xử lý, và việc làm cuối giờ.
Cô Hạnh chọn ba tình huống: một em không chịu đọc bài trước lớp, cả lớp không ai trả lời câu hỏi, và một em nói rằng môn Văn vô dụng. Với tình huống cuối, cô viết: câu đầu tiên là "Cô muốn nghe vì sao em nghĩ vậy, cuối giờ mình nói nhé"; việc cho lớp là tiếp tục viết đoạn văn; cuối giờ, cô hỏi em thích làm gì sau này rồi tìm một ví dụ về việc đọc và viết trong đúng công việc đó.
Viết ra không có nghĩa là mọi tình huống sẽ diễn ra như kịch bản. Nhưng khi đã có sẵn câu nói đầu tiên, bạn tránh được vài giây trống và những phản ứng vội. Sau mỗi tháng, bổ sung vào danh sách những tình huống mới gặp và cách bạn đã xử lý, cách nào được, cách nào chưa. Đây là kho kinh nghiệm riêng mà không sách nào cho bạn được.
Sau tình huống: ghi chép và trao đổi với giáo viên chủ nhiệm
Giáo viên bộ môn hay quên bước này vì tiết sau đã đến. Nhưng chính ghi chép giúp bạn và giáo viên chủ nhiệm nhận ra một chuyện lặp lại, và bảo vệ bạn khi có thắc mắc về cách xử lý. Mỗi lần ghi chỉ cần năm dòng, theo mẫu sau:
- Thời gian, lớp, tiết. Ví dụ: thứ ba, lớp 7A, tiết ba.
- Sự việc. Tả đúng điều đã thấy và nghe, không đánh giá. Viết "em nói to và đẩy ghế ra sau khi được nhắc lần hai", không viết "em vô lễ".
- Việc bạn đã làm tại chỗ. Nhắc riêng, giao việc cho lớp, cho em ra phòng y tế cùng bạn.
- Việc làm sau tiết. Gặp riêng em lúc nào, em nói gì, hai bên thống nhất gì.
- Đã báo ai. Giáo viên chủ nhiệm, giám thị, phòng y tế, vào lúc nào.
Khi trao đổi với giáo viên chủ nhiệm, nói theo đúng năm dòng này, ngắn và cụ thể. Hỏi thêm một câu: em ấy có hoàn cảnh nào thầy cô bộ môn nên biết không. Nhiều khi câu trả lời thay đổi hẳn cách bạn nhìn tình huống, ví dụ em ngủ gật vì phải phụ gia đình buôn bán đến khuya.
Ghi chép này giữ trong sổ riêng của bạn, không để trên bàn giáo viên hay chụp gửi vào nhóm chung. Thông tin về học sinh cần được giữ kín và chỉ chia sẻ với người có trách nhiệm.
Những câu không nên nói dù đang bực
Một câu nói trong lúc nóng có thể theo học sinh lâu hơn bạn nghĩ, và có thể trái với quy định về ứng xử của nhà trường. Danh sách dưới đây là những kiểu câu nên loại hẳn khỏi lớp học:
- So sánh em với anh chị, với bạn khác trong lớp.
- Nhận xét về gia đình, hoàn cảnh, ngoại hình của em.
- Gắn nhãn chung như lười, hư, kém, không ra gì.
- Đe doạ những điều bạn không làm hoặc không có quyền làm.
- Mỉa mai, nói kháy, đặt biệt danh.
- Công bố điểm kém, lỗi riêng của em trước cả lớp.
- Nói "em không bao giờ" hay "em lúc nào cũng" khi chỉ đang nói về một lần.
Thay bằng câu tả đúng sự việc và nói điều bạn mong muốn: "Hôm nay em chưa làm bài tập. Thầy cần em nộp vào thứ năm." Câu này vẫn nghiêm, nhưng không làm tổn thương và cho em một việc cụ thể để làm.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên có nên xin lỗi học sinh không?
Nên, khi bạn thật sự sai, ví dụ giảng nhầm, nhắc oan hoặc lỡ lời. Lời xin lỗi ngắn, đúng việc, không kéo dài. Việc này làm học sinh tôn trọng bạn hơn và cho các em thấy cách người lớn nhận lỗi.
Khi nào tình huống cần báo ngay cho ban giám hiệu?
Khi liên quan đến an toàn của học sinh, có thương tích, có dấu hiệu bạo lực hoặc xâm hại, hoặc vượt quá khả năng xử lý của bạn. Hỏi trước quy trình báo cáo của trường ngay từ đầu năm để không lúng túng.
Học sinh cãi lại rồi bỏ ra khỏi lớp thì làm sao?
Không đuổi theo bỏ lớp lại. Nhờ một bạn hoặc giám thị theo quy định của trường đi cùng hoặc báo người phụ trách, giữ lớp tiếp tục làm việc. Báo giáo viên chủ nhiệm ngay sau tiết để phối hợp.
Có nên hỏi ý kiến cả lớp khi xử lý một tình huống không?
Với chuyện của một em, không nên đưa ra cả lớp bàn. Với chuyện của cả lớp như ồn kéo dài hay không làm bài, có thể dành vài phút để lớp cùng đưa ra cách khắc phục, giúp các em có trách nhiệm hơn.
Làm sao biết mình đã xử lý đúng hay chưa?
Kể lại sự việc cho tổ trưởng hoặc một đồng nghiệp đi trước, hỏi họ sẽ làm gì. Ghi lại vào sổ tình huống của mình. Sau vài lần, bạn sẽ thấy mình có phản xạ tốt hơn.
Tình huống sư phạm trong đề thi tuyển viên chức có giống trên lớp không?
Có điểm chung về nguyên tắc như tôn trọng học sinh, giữ an toàn, phối hợp với chủ nhiệm và gia đình. Tuy vậy, trên lớp bạn chỉ có vài giây để phản ứng, nên kịch bản viết sẵn và kinh nghiệm thực tế quan trọng hơn lý thuyết.