Nhóm cùng trình độ hợp khi các em cần được dạy một kỹ năng ở mức khác nhau; nhóm hỗn hợp hợp khi nhiệm vụ cần nhiều góc nhìn và em vững có thể giải thích cho bạn. Không có kiểu nào tốt hơn cho mọi tiết, và cả hai chỉ có ích khi nhóm được đổi thường xuyên theo bài và theo kỹ năng.
Câu hỏi "nên chia nhóm theo trình độ hay trộn lẫn" xuất hiện ở hầu hết buổi sinh hoạt tổ chuyên môn bàn về phân hoá. Bài này đưa ra bảng so sánh, các dấu hiệu để chọn, cách giao vai trong nhóm hỗn hợp để em khá không làm thay cả nhóm, cách theo dõi để đổi nhóm linh hoạt, một tiết mẫu môn Địa lí dùng cả hai kiểu, và những câu trả lời khi học sinh hay phụ huynh thắc mắc vì sao con ngồi nhóm này.
So sánh nhanh hai kiểu nhóm
Cả hai kiểu đều có chỗ dùng. Bảng dưới tóm tắt điểm mạnh, rủi ro và việc giáo viên phải làm thêm với từng kiểu.
| Tiêu chí | Nhóm cùng trình độ | Nhóm hỗn hợp |
|---|---|---|
| Mục đích chính | Dạy đúng mức cho từng nhóm, giao nhiệm vụ có giàn đỡ khác nhau | Học từ nhau, nhiệm vụ mở cần nhiều ý |
| Hợp với hoạt động | Luyện tập kỹ năng, ôn lỗ hổng, nhiệm vụ mở rộng | Thảo luận, dự án nhỏ, giải quyết vấn đề, thí nghiệm |
| Việc của giáo viên | Soạn hai ba mức nhiệm vụ, ngồi kèm nhóm cần hỗ trợ | Thiết kế vai, kiểm tra từng em đều có đóng góp |
| Rủi ro lớn nhất | Thành nhãn cố định, nhóm cần hỗ trợ chỉ được việc dễ | Em khá làm hết, em chậm ngồi chép, cả nhóm nộp một bài "đẹp" |
| Học sinh cảm thấy | Dễ nhận ra mình ở nhóm nào nếu nhóm không đổi | Thoải mái hơn nhưng em chậm dễ im lặng |
| Cách giảm rủi ro | Đổi nhóm theo từng bài, tên nhóm trung tính, nhiệm vụ cùng đích | Giao vai rõ, mỗi em có sản phẩm cá nhân nhỏ trước khi gộp |
Nếu lớp đang chỉ dùng một kiểu suốt cả học kỳ, đó là dấu hiệu nên thử kiểu còn lại. Nhiều giáo viên quen nhóm hỗn hợp cố định theo bàn vì tiện quay ghế; lớp như vậy hiếm khi có lúc em vững được đi sâu hay em chưa vững được kèm sát.
Khi nào nên dùng nhóm cùng trình độ
Kết quả chẩn đoán chênh rõ ở một kỹ năng. Phiếu thoát lớp hôm trước cho thấy mười em chưa biết lập bảng số liệu, hai mươi em làm được, mười em làm tốt. Đây là lúc gom theo mức để giáo viên ngồi với nhóm mười em đầu.
Nhiệm vụ cần giàn đỡ khác nhau. Khi bạn đã có phiếu ba mức, ngồi cùng nhóm cùng mức giúp các em trao đổi về cùng một loại gợi ý, không em nào phải chờ bạn.
Ôn tập trước kiểm tra. Mỗi nhóm ôn đúng phần mình còn hổng thay vì cả lớp ôn tất cả. Nhóm đã vững làm đề tổng hợp, nhóm khác ôn từng dạng.
Thời gian ngắn, mười lăm đến hai mươi phút. Nhóm cùng trình độ nên là cấu hình tạm thời cho một hoạt động, không phải chỗ ngồi cả tiết hay cả tuần.
Dấu hiệu không nên dùng. Khi nhiệm vụ là thảo luận mở, khi lớp vừa có chuyện mâu thuẫn giữa các nhóm bạn, hoặc khi bạn chưa có cách giao việc khác nhau cho từng nhóm. Gom nhóm theo mức mà giao chung một việc thì chỉ lộ phân loại mà không được gì.
Nhóm hỗn hợp: giao vai để không ai làm thay ai
Nhóm hỗn hợp hỏng nhiều nhất vì một em làm hết. Cách chữa là cho mỗi em một vai có sản phẩm riêng, và luân phiên vai giữa các lần. Bốn vai thường dùng cho nhóm bốn người:
- Người đọc đề: đọc to nhiệm vụ, gạch chân yêu cầu, hỏi lại cả nhóm "mình phải nộp gì". Vai này hợp để giao cho em đọc chậm; em được luyện đọc trong bối cảnh có bạn hỗ trợ.
- Người ghi: ghi ý của từng bạn, không được ghi ý của mình trước khi mọi người nói xong.
- Người hỏi vì sao: mỗi khi nhóm chốt một ý, hỏi "vì sao mình chọn thế". Vai này hợp với em khá, vì em phải nghe chứ không được nói lấn.
- Người báo cáo: trình bày kết quả. Giáo viên gọi ngẫu nhiên số thứ tự trong nhóm khi báo cáo, nên mọi em đều phải hiểu bài nhóm.
- Sản phẩm cá nhân trước khi gộp: hai đến ba phút đầu mỗi em tự viết ý của mình vào giấy riêng, sau đó mới thảo luận. Giáo viên đi quanh nhìn giấy riêng là biết em nào đang có ý, em nào chưa.
Với nhóm hỗn hợp, khi chấm sản phẩm nhóm, nên có một phần điểm hay nhận xét từ phần cá nhân. Như vậy em khá không phải gánh, em chậm không thể dựa hoàn toàn vào bạn.
Nhóm linh hoạt: đổi nhóm theo kỹ năng, không theo học lực
Nhóm linh hoạt nghĩa là danh sách nhóm do kết quả của bài gần nhất quyết định, không do điểm trung bình học kỳ trước. Một em có thể ở nhóm cần hỗ trợ trong bài đọc biểu đồ nhưng ở nhóm mở rộng trong bài trình bày miệng. Học sinh thấy nhóm thay đổi liên tục thì không gắn nhóm với giá trị bản thân.
Cách theo dõi đơn giản là một bảng trong sổ: hàng là tên học sinh, cột là các kỹ năng chính của chương, mỗi ô ghi một ký hiệu sau lần đánh giá gần nhất, chẳng hạn chấm tròn đặc là vững, chấm tròn rỗng là đang làm được một phần, gạch ngang là chưa. Trước tiết có hoạt động nhóm theo trình độ, bạn nhìn cột kỹ năng của bài đó và chia ngay trong hai phút.
Bảng này là sổ riêng của giáo viên, không chiếu lên bảng, không dán trong lớp. Khi chia nhóm, bạn đọc danh sách nhóm bằng màu hay số, không nói lý do. Nếu học sinh hỏi, câu trả lời thật là "nhóm theo bài hôm nay, tuần sau sẽ khác", và tuần sau quả thật phải khác.
Mỗi học kỳ nên nhìn lại bảng một lần: có em nào luôn ở cùng một nhóm ở mọi kỹ năng không. Nếu có, hoặc là bài đánh giá của bạn chưa đủ nhạy, hoặc em đó cần một kế hoạch hỗ trợ riêng hơn là chỉ đổi nhóm.
Tiết mẫu: môn Địa lí lớp 8 dùng cả hai kiểu nhóm
Tiết giả định của thầy Tuấn, Trường THCS A, lớp bốn mươi em, bài giả định về khí hậu một vùng. Phần đầu dùng nhóm cùng trình độ để luyện kỹ năng đọc số liệu nhiệt độ và lượng mưa, phần sau chuyển sang nhóm hỗn hợp để giải thích hiện tượng.
| Hoạt động | Thời gian | Kiểu nhóm | Nhiệm vụ |
|---|---|---|---|
| Mở đầu | 5 phút | Cả lớp | Đoán xem tháng nào mưa nhiều nhất ở vùng đang học, giơ tay theo ba lựa chọn |
| Đọc số liệu | 12 phút | Cùng trình độ, ba nhóm màu | Xanh: bảng số liệu có sẵn hàng mẫu đã điền; vàng: bảng trống; cam: tự vẽ biểu đồ đơn giản từ bảng và nhận xét xu hướng |
| Giải thích | 15 phút | Hỗn hợp, bốn người, có vai | Vì sao tháng đó mưa nhiều? Mỗi em ghi một ý riêng trước, nhóm chọn hai ý mạnh nhất |
| Báo cáo và chốt | 10 phút | Cả lớp | Gọi ngẫu nhiên người báo cáo, thầy chốt bằng ý của các nhóm |
| Phiếu thoát lớp | 3 phút | Cá nhân | Một câu đọc số liệu mới, dùng để chia nhóm tiết sau |
Chuyển nhóm giữa tiết tốn chừng hai phút nếu đã luyện trước. Thầy Tuấn dán số nhóm hỗn hợp ở góc bàn từ đầu giờ, màu nhóm trình độ thì phát bằng phiếu, nên học sinh chỉ cần đứng dậy đi theo số khi nghe hiệu lệnh.
Áp vào lớp của bạn: hai tuần thử nhóm linh hoạt
Nếu lớp bạn đang ngồi nhóm cố định theo bàn, đừng đổi hết một lúc. Hai tuần dưới đây đủ để học sinh quen với việc nhóm thay đổi mà lớp không xáo trộn.
- Ngày đầu: dán số nhóm hỗn hợp ở góc mỗi bàn, luyện hiệu lệnh đổi chỗ hai lần, bấm giờ cho cả lớp thấy. Mục tiêu là dưới hai phút.
- Tiết thứ hai: dùng nhóm hỗn hợp có vai cho một hoạt động thảo luận. Phát thẻ vai ghi sẵn bốn việc, cuối tiết hỏi từng nhóm vai nào khó nhất.
- Cuối tuần một: làm một phiếu thoát lớp có hai câu về kỹ năng chính của tuần sau. Chia ba chồng như thường lệ.
- Đầu tuần hai: lần đầu dùng nhóm cùng trình độ, chỉ mười lăm phút, tên nhóm bằng màu. Ngồi kèm nhóm cần hỗ trợ, hai nhóm kia có phiếu tự làm.
- Giữa tuần hai: lặp lại với kỹ năng khác, cố ý để danh sách nhóm thay đổi rõ so với lần trước.
- Cuối tuần hai: hỏi học sinh một câu ẩn danh trên giấy: "Em thấy làm nhóm kiểu nào giúp em học được nhiều hơn?" Đọc và chỉnh.
Sau hai tuần, bạn đã có đủ thói quen trong lớp để chọn kiểu nhóm theo mục đích từng hoạt động. Ghi lại những gì không ổn để mang ra buổi sinh hoạt tổ, đặc biệt là thời gian chuyển nhóm và những em hay im lặng trong nhóm hỗn hợp.
Trả lời khi học sinh, phụ huynh và người dự giờ thắc mắc
Học sinh hỏi "sao em lại ở nhóm này". Trả lời ngắn: "Nhóm theo phiếu hôm qua, tuần sau đổi." Không giải thích trước lớp chuyện em giỏi hay chưa giỏi. Nếu em buồn, nói chuyện riêng sau giờ, chỉ cho em thấy kỹ năng cụ thể cần luyện.
Phụ huynh lo con bị xếp vào nhóm yếu. Giải thích rằng nhóm chỉ tồn tại trong một hoạt động, mục tiêu của mọi nhóm như nhau, và con đã ở nhóm khác trong bài trước. Nếu có bảng theo dõi kỹ năng, chỉ cho phụ huynh xem đúng dòng của con.
Người dự giờ hỏi vì sao không chia hỗn hợp cho công bằng. Chỉ ra mục đích của hoạt động: luyện kỹ năng có giàn đỡ khác nhau, và phần giải thích sau đó đã chuyển sang nhóm hỗn hợp. Ghi rõ lý do chọn kiểu nhóm trong kế hoạch bài dạy giúp buổi góp ý đi đúng hướng.
Lỗi giáo viên hay mắc. Đặt tên nhóm "giỏi, khá, trung bình"; nhóm cố định cả học kỳ; nhóm hỗn hợp không có vai; chia nhóm theo trình độ mà giao chung một việc; xếp toàn em nghịch vào một nhóm để "dễ quản".
Câu hỏi thường gặp
Chia nhóm theo trình độ có trái với tinh thần không phân biệt học sinh không?
Không, nếu nhóm tạm thời, đổi theo kỹ năng, mọi nhóm cùng hướng tới một yêu cầu cần đạt và tên nhóm trung tính. Nó chỉ thành phân biệt khi nhóm cố định, lộ mức độ và nhóm cần hỗ trợ bị giao việc thấp hơn hẳn.
Nhóm bao nhiêu người là hợp cho lớp đông?
Bốn người là con số dễ quản nhất: đủ ý, mọi em đều có vai, quay ghế hai bàn trên dưới là thành nhóm. Nhóm sáu bảy người thường có hai ba em không làm gì, chỉ nên dùng cho nhiệm vụ lớn có chia việc rõ.
Có nên để học sinh tự chọn nhóm không?
Thỉnh thoảng, cho những hoạt động nhẹ hoặc dự án dài cần hợp tác ngoài giờ. Với hoạt động học kỹ năng, tự chọn thường thành nhóm bạn thân và em ít bạn bị bỏ lại, nên giáo viên giữ quyền chia.
Đổi nhóm liên tục có làm lớp mất trật tự không?
Lúc đầu có. Luyện hiệu lệnh đổi nhóm vài lần, dán số nhóm ở góc bàn, quy định thời gian di chuyển. Sau hai tuần, đổi nhóm chỉ mất một đến hai phút và lớp coi đó là chuyện bình thường.
Em khá giỏi phàn nàn phải kèm bạn trong nhóm hỗn hợp thì sao?
Lời phàn nàn có lý nếu em luôn phải gánh. Giao vai rõ, có sản phẩm cá nhân, xen kẽ những tiết nhóm cùng trình độ để em được đi sâu. Nói cho em hiểu giải thích cho bạn cũng là cách học, nhưng không bắt em làm thay.
Ghi kiểu nhóm vào kế hoạch bài dạy thế nào?
Ở mỗi hoạt động, phần tổ chức thực hiện ghi rõ hình thức: cá nhân, cặp, nhóm cùng trình độ theo kết quả phiếu tiết trước hay nhóm hỗn hợp có vai. Thêm một câu lý do giúp người dự giờ hiểu ý đồ.