Với học sinh khuyết tật học hoà nhập, giáo viên bộ môn không cần trở thành chuyên gia giáo dục đặc biệt. Việc cần làm là đọc kế hoạch giáo dục cá nhân của em, chọn đúng mức điều chỉnh cho từng hoạt động (giữ nguyên, đổi cách tiếp cận, hay đổi mục tiêu), và giữ cho em được học cùng lớp chứ không chỉ ngồi cùng lớp.
Bài này trình bày nguyên lý chung, không đi vào chẩn đoán hay can thiệp chuyên sâu, những việc thuộc về chuyên môn khác. Nội dung gồm việc cần nắm trước tiết đầu, bảng ba mức điều chỉnh, gợi ý theo từng nhóm khó khăn thường gặp, một tiết mẫu Ngữ văn lớp 7, cách xây dựng không khí lớp tôn trọng, cách đánh giá theo kế hoạch riêng và những lỗi thường gặp của giáo viên bộ môn.
Trước tiết đầu tiên: giáo viên bộ môn cần nắm gì
Nhiều giáo viên bộ môn biết lớp có em khuyết tật chỉ khi đã vào lớp. Hỏi trước sẽ tránh được những tình huống khó xử ngay buổi đầu. Danh sách việc nên làm trong tuần đầu nhận lớp:
- Hỏi giáo viên chủ nhiệm về kế hoạch giáo dục cá nhân của em, đọc kỹ phần mục tiêu môn mình dạy. Nếu chưa có phần riêng cho môn, đề nghị được tham gia góp ý.
- Hỏi em cần ngồi ở đâu, cần đồ dùng gì: bàn đầu gần cửa sổ, chữ in to, ghế có tay vịn, được ra khỏi lớp nghỉ ngắn khi cần.
- Hỏi em và gia đình cách em học tốt nhất. Chính em thường là người hiểu rõ mình cần gì; hỏi riêng, nhẹ nhàng, không trước lớp.
- Biết ai là người hỗ trợ: giáo viên hỗ trợ giáo dục người khuyết tật nếu trường có, giáo viên chủ nhiệm, nhân viên y tế trường.
- Biết những tình huống cần xử lý ngay và cách xử lý theo hướng dẫn của gia đình và nhà trường, ví dụ khi em mệt hay hoảng.
- Ghi những thông tin này vào sổ riêng, không ghi lên bảng hay trong tài liệu phát cho lớp.
Đừng chờ đọc hết tài liệu mới vào lớp. Tuần đầu, quan sát em trong vài tiết, ghi lại em làm được gì, vướng ở đâu, rồi mới quyết định điều chỉnh. Những quyết định đầu tiên dựa trên quan sát thật thường đúng hơn quyết định dựa trên tên gọi của dạng khuyết tật.
Ba mức điều chỉnh cho mỗi hoạt động
Nguyên lý quan trọng nhất: điều chỉnh ít nhất có thể mà vẫn giúp em tham gia. Không phải hoạt động nào cũng cần đổi mục tiêu; nhiều khi chỉ đổi cách đưa thông tin là đủ.
| Mức | Đổi cái gì | Ví dụ | Khi nào dùng |
|---|---|---|---|
| Giữ nguyên | Không đổi gì, chỉ chú ý chỗ ngồi, thời gian | Em khó khăn vận động làm cùng phiếu đọc hiểu với lớp | Hoạt động không phụ thuộc vào khó khăn của em |
| Đổi cách tiếp cận | Hình thức đưa thông tin và hình thức trả lời | Phiếu in chữ to, nghe đọc thay vì tự đọc, trả lời miệng thay vì viết, thêm thời gian | Mục tiêu giữ nguyên nhưng đường vào bị cản bởi khó khăn |
| Đổi mục tiêu | Yêu cầu cần đạt riêng theo kế hoạch giáo dục cá nhân | Lớp viết đoạn văn mười câu, em viết ba câu có chủ ngữ vị ngữ theo mục tiêu riêng | Kế hoạch giáo dục cá nhân đã ghi mục tiêu riêng cho môn |
Mỗi hoạt động trong kế hoạch bài dạy chỉ cần một dòng ghi chú cho em: mức nào, đổi gì. Viết như vậy giúp bạn nhớ khi đứng lớp, và giúp người dự giờ thấy rõ sự quan tâm có chủ đích chứ không phải ứng biến.
Gợi ý điều chỉnh theo nhóm khó khăn thường gặp
Đây là gợi ý chung để bắt đầu. Mỗi em mỗi khác; kế hoạch giáo dục cá nhân và chính em là căn cứ cuối cùng.
| Khó khăn | Trong giờ học | Tài liệu | Khi kiểm tra |
|---|---|---|---|
| Về nghe | Đứng chỗ em nhìn được mặt khi nói, nhắc lại câu trả lời của bạn, giảm tiếng ồn nền | Viết nhiệm vụ lên bảng, phát phiếu ghi rõ các bước | Đề viết đầy đủ, không đọc đề miệng |
| Về nhìn | Đọc to những gì viết lên bảng, mô tả hình ảnh bằng lời, cho chạm vật thật | Chữ in to, tương phản rõ, hoặc phiên bản để nghe | Thêm thời gian, cho trả lời miệng nếu kế hoạch cho phép |
| Về vận động | Chỗ ngồi dễ di chuyển, ghép bạn hỗ trợ khi làm thí nghiệm | Phiếu có chỗ viết rộng, ít phải chép | Thêm thời gian, giảm phần phải viết tay dài |
| Về tập trung | Chia nhiệm vụ thành bước ngắn, nhắc nhẹ bằng tín hiệu riêng đã thoả thuận | Một phiếu một việc, không dồn nhiều câu một trang | Chia bài thành phần, cho nghỉ ngắn giữa các phần |
| Về đọc viết đặc thù | Cho nghe ngữ liệu trước khi đọc, chấp nhận câu trả lời ngắn có ý đúng | Dãn dòng, cỡ chữ lớn, đánh dấu ý chính | Chấm ý, không trừ điểm chính tả nặng nếu kế hoạch đã nêu |
Nhiều điều chỉnh trong bảng có ích cho cả lớp: phiếu một việc một trang, viết nhiệm vụ lên bảng, nhắc lại câu trả lời của bạn. Đó là lý do lớp có em khuyết tật học hoà nhập thường lại là lớp được dạy rõ ràng hơn.
Tiết mẫu: đọc hiểu Ngữ văn lớp 7 có em khó khăn về nhìn
Tiết giả định của cô Hạnh, Trường THCS A. Lớp có một em nhìn kém, đọc được chữ rất to ở khoảng cách gần. Kế hoạch giáo dục cá nhân giữ nguyên mục tiêu đọc hiểu, chỉ đổi cách tiếp cận. Bài giả định: đọc một bài thơ ngắn về quê hương.
| Hoạt động | Cả lớp | Điều chỉnh cho em | Mức |
|---|---|---|---|
| Mở đầu | Nhìn một bức ảnh cảnh làng quê, nói cảm nhận | Cô mô tả ảnh bằng lời cho cả lớp trước khi hỏi; em nghe và trả lời cùng bạn | Đổi cách tiếp cận |
| Đọc văn bản | Đọc thầm bài thơ trong sách | Phiếu in chữ cỡ lớn, cô đọc to lần đầu cho cả lớp | Đổi cách tiếp cận |
| Tìm hiểu văn bản | Nhóm bốn người trả lời ba câu hỏi về hình ảnh thơ | Em ở nhóm có vai người hỏi vì sao, trả lời miệng, bạn ghi | Đổi cách tiếp cận |
| Luyện tập | Viết đoạn ngắn về một hình ảnh em thích | Viết trên giấy kẻ ô to, được thêm năm phút | Giữ nguyên mục tiêu |
| Chốt | Hai em đọc đoạn viết | Em có thể được mời đọc nếu muốn, không bắt buộc | Giữ nguyên |
Toàn bộ điều chỉnh không làm tiết học chậm lại và không ai trong lớp cảm thấy có một "chương trình riêng" cho bạn. Đó là hình ảnh đúng của học hoà nhập: em ở trong cùng hoạt động, chỉ có lối vào được mở rộng.
Bạn cùng lớp và không khí tôn trọng
Nói về sự khác biệt một cách tự nhiên. Không cần buổi nói chuyện riêng về em trước lớp. Khi cần, nói chung: "Mỗi người học theo cách khác nhau, có bạn cần chữ to, có bạn cần thêm thời gian." Hỏi ý em và gia đình trước nếu muốn nói cụ thể hơn.
Ghép bạn hỗ trợ luân phiên. Bạn hỗ trợ đổi theo tuần, không để một em gánh mãi. Bạn hỗ trợ giúp đúng việc cần, không làm thay.
Cho em đóng góp thật. Giao em vai trong nhóm hợp với điểm mạnh của em. Em được thấy mình có ích cho nhóm, bạn bè thấy em là thành viên chứ không phải người được giúp.
Xử lý ngay khi có trêu chọc. Dừng ngay, nói rõ hành vi không được chấp nhận, nói chuyện riêng với em trêu chọc sau giờ, báo giáo viên chủ nhiệm. Không bỏ qua lần nào vì bỏ qua là ngầm đồng ý.
Không biến em thành ví dụ. Tránh câu kiểu "bạn ấy khó khăn vậy mà còn cố gắng, các em thì sao". Câu đó đặt em vào vị trí bị so sánh và làm em khó chịu.
Ghi điều chỉnh vào kế hoạch bài dạy: mẫu một dòng mỗi hoạt động
Người dự giờ và chính bạn đều cần nhìn thấy điều chỉnh trên giấy. Không cần một mục dài; ở cột tổ chức thực hiện của mỗi hoạt động, thêm một dòng theo khuôn "mức, đổi gì, ai hỗ trợ". Ví dụ cho các loại hoạt động thường gặp:
- Khởi động bằng hình ảnh: đổi cách tiếp cận; giáo viên mô tả bằng lời trước khi hỏi; không cần người hỗ trợ.
- Đọc văn bản dài: đổi cách tiếp cận; phiếu chữ to, nghe đọc lần đầu; bạn đồng hành đánh dấu dòng khi cần.
- Thí nghiệm theo nhóm: giữ nguyên mục tiêu; em đảm nhận phần quan sát và ghi, bạn làm thao tác cần khéo tay; giáo viên đứng gần nhóm.
- Viết đoạn văn: đổi mục tiêu theo kế hoạch giáo dục cá nhân; ba câu có ý đúng; thêm năm phút.
- Trình bày trước lớp: giữ nguyên; em chọn trình bày hay không; nếu trình bày, được đứng tại chỗ.
- Phiếu thoát lớp: đổi cách tiếp cận; trả lời miệng với giáo viên trong lúc lớp viết.
Sau mỗi tháng, đọc lại các dòng này và đánh dấu điều chỉnh nào đã có thể bỏ. Mục tiêu dài hạn của học hoà nhập là em cần ít điều chỉnh dần, không phải điều chỉnh ngày càng nhiều.
Đánh giá theo kế hoạch riêng và lỗi hay gặp
Theo quy định hiện hành về giáo dục hoà nhập, học sinh khuyết tật được đánh giá dựa trên mục tiêu trong kế hoạch giáo dục cá nhân, với những môn đã điều chỉnh. Giáo viên bộ môn cần lưu ý:
- Với môn giữ nguyên mục tiêu, em làm cùng đề với lớp nhưng được điều chỉnh hình thức: chữ to, thêm thời gian, trả lời miệng nếu kế hoạch cho phép.
- Với môn đã đổi mục tiêu, đề và tiêu chí chấm theo mục tiêu riêng; nhận xét ghi rõ tiến bộ so với chính em.
- Lưu sản phẩm của em theo thời gian để thấy tiến bộ, dùng khi họp xem lại kế hoạch giáo dục cá nhân cuối kỳ.
- Lỗi: hạ mục tiêu ở mọi môn dù em chỉ khó khăn về vận động. Khó khăn ở một mặt không có nghĩa là học kém mọi mặt.
- Lỗi: cho em ngồi cuối lớp làm việc riêng cả tiết, coi như "hoà nhập" vì em có mặt trong phòng.
- Lỗi: làm hộ quá nhiều, em không còn cơ hội tự làm và tự tin.
- Lỗi: tự đổi mục tiêu mà không trao đổi với giáo viên chủ nhiệm và gia đình, khiến đánh giá cuối kỳ không khớp kế hoạch.
Khi thấy em có dấu hiệu cần hỗ trợ vượt quá khả năng của giáo viên bộ môn, ghi lại quan sát cụ thể và báo giáo viên chủ nhiệm, đừng tự kết luận về tình trạng của em.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên bộ môn có phải lập kế hoạch giáo dục cá nhân không?
Kế hoạch giáo dục cá nhân thường do giáo viên chủ nhiệm cùng gia đình và các bên liên quan xây dựng, giáo viên bộ môn góp ý phần môn mình dạy. Bạn nên chủ động đọc và góp ý để mục tiêu môn học sát với thực tế lớp.
Có cần soạn kế hoạch bài dạy riêng cho học sinh khuyết tật không?
Thường không cần một kế hoạch riêng. Trong kế hoạch bài dạy chung, thêm ghi chú điều chỉnh cho em ở từng hoạt động. Chỉ khi mục tiêu của em khác hẳn lớp ở một phần lớn bài học mới cần chuẩn bị nhiệm vụ riêng.
Học sinh khuyết tật có được kiểm tra cùng đề với lớp không?
Tuỳ môn và tuỳ kế hoạch giáo dục cá nhân. Môn giữ nguyên mục tiêu thì dùng cùng đề nhưng điều chỉnh hình thức; môn đã đổi mục tiêu thì đề theo mục tiêu riêng. Trao đổi với giáo viên chủ nhiệm trước kỳ kiểm tra.
Bạn trong lớp hỏi vì sao bạn ấy được làm bài khác thì trả lời thế nào?
Trả lời đơn giản và tôn trọng: mỗi bạn có cách học riêng, có bạn cần chữ to, có bạn cần thêm thời gian, điều đó là công bằng. Không nói chi tiết về tình trạng của em nếu em và gia đình chưa đồng ý.
Giáo viên không được đào tạo về giáo dục đặc biệt có dạy hoà nhập được không?
Được, ở mức nguyên lý: quan sát, hỏi em, điều chỉnh cách đưa thông tin và cách trả lời, phối hợp với giáo viên chủ nhiệm. Những việc chuyên sâu cần người có chuyên môn; khi vướng, hỏi nhà trường về nguồn hỗ trợ.
Làm sao biết điều chỉnh của mình có hiệu quả?
Quan sát xem em có tham gia được hoạt động không, có hoàn thành phần việc của mình không, sản phẩm qua các tuần có tiến bộ không. Hỏi em trực tiếp điều gì giúp em, điều gì chưa giúp, rồi chỉnh tiếp.