Nhiều học sinh dân tộc thiểu số hiểu bản chất bài toán, hiểu hiện tượng khoa học, nhưng vẫn làm sai vì vướng ở từ ngữ của đề: "nhiều hơn bao nhiêu", "không quá", "tỉ lệ thuận", "quan sát rồi rút ra nhận xét". Giáo viên bộ môn hỗ trợ hiệu quả nhất khi lọc trước những từ đó, dạy chúng như một phần của bài học và cho em câu mẫu để nói, viết câu trả lời.
Bài này dành cho thầy cô dạy Toán, Khoa học tự nhiên, Lịch sử và Địa lý ở trường có nhiều học sinh dân tộc thiểu số, kể cả trường nội trú và bán trú. Nội dung tập trung vào giờ học bộ môn, không bàn chuyện dạy môn Tiếng Việt hay chương trình tăng cường tiếng Việt. Bạn sẽ có cách lọc từ, mẫu bảng từ và câu mẫu, cách viết lại đề mà không hạ yêu cầu, vai trò của tiếng mẹ đẻ trong nhóm, một tiết mẫu và những lỗi nên tránh.
Vì sao em hiểu bài mà vẫn sai đề
Tiếng Việt các em dùng hằng ngày ở trường, ở chợ, với bạn bè thường đủ để giao tiếp. Nhưng ngôn ngữ trong sách và đề kiểm tra là một lớp khác: câu dài, nhiều từ nối, nhiều từ chỉ quan hệ như "nếu... thì", "càng... càng", "trong khi đó", "lần lượt". Một em nói chuyện trôi chảy vẫn có thể bị lạc khi gặp một câu đề có ba mệnh đề lồng nhau.
Giáo viên thường đọc sai tín hiệu. Em bỏ trống câu có lời văn, giáo viên nghĩ em không biết làm phép tính. Thực ra, khi đọc đề cho em nghe và giải thích bằng câu ngắn, em làm được ngay. Nếu không tách hai chuyện này ra, ta sẽ kèm em phép tính mà em đã biết, còn chỗ vướng thật thì không ai chạm tới.
Một cách kiểm tra nhanh: lấy một câu em làm sai, đọc to cho em nghe bằng câu ngắn hơn, hỏi lại. Nếu em làm đúng, vướng mắc nằm ở ngôn ngữ. Nếu vẫn sai, vướng mắc nằm ở kiến thức. Làm như vậy với ba bốn câu là đủ biết nên hỗ trợ em ở mặt nào.
Điều này cũng có nghĩa là hỗ trợ ngôn ngữ không phải việc riêng của giáo viên Ngữ văn. Mỗi môn có từ ngữ riêng; người dạy môn đó là người biết rõ nhất từ nào quan trọng.
Lọc từ khó trước tiết: ba loại từ
Trước mỗi bài, đọc đề luyện tập và phần nội dung chính, gạch chân những từ có thể làm em vướng. Chia chúng thành ba loại, vì mỗi loại cần cách dạy khác nhau.
| Loại từ | Ví dụ | Vì sao khó | Cách dạy |
|---|---|---|---|
| Từ chuyên môn | Phân số, bay hơi, ngưng tụ, kinh tuyến, tế bào | Từ mới với mọi học sinh, nhưng em không có từ tương đương quen thuộc để bám vào | Dạy bằng vật thật, hình vẽ, thao tác; ghi vào bảng từ của bài |
| Từ chức năng | Nhiều hơn, kém, ít nhất, không quá, lần lượt, mỗi, tổng cộng, so với | Nhìn quen nhưng quyết định phép tính; hiểu sai một từ là sai cả bài | Dạy bằng cặp câu đối chiếu, luyện riêng vài phút mỗi tuần |
| Từ đời sống lạ | Tên đồ vật, nghề, món ăn, hoạt động em ít gặp trong đời sống | Bối cảnh bài toán xa lạ làm em mất tập trung vào phần toán | Đổi bối cảnh sang chuyện quen thuộc hoặc giải thích nhanh bằng hình |
Loại thứ hai là loại hay bị bỏ qua nhất vì giáo viên thấy "từ này ai chẳng biết". Một em hiểu "nhiều hơn" nhưng không phân biệt được "nhiều hơn 5" với "nhiều gấp 5" sẽ sai cả chuỗi bài toán. Mỗi chương nên có danh sách từ chức năng riêng, dạy dần.
Bảng từ của bài và câu mẫu
Bảng từ là một tờ nhỏ dán đầu vở hoặc viết góc bảng, mỗi bài chỉ năm đến tám từ. Câu mẫu là khung câu để em nói hoặc viết câu trả lời. Ví dụ cho bài giả định Toán lớp 6 "Bài toán về nhiều hơn, ít hơn" ở Trường THCS A:
- Từ của bài: nhiều hơn; ít hơn; gấp; tổng; hiệu; mỗi; cả hai.
- Cặp câu đối chiếu: "Lan có 12 quả, nhiều hơn Hoa 4 quả" và "Lan có 12 quả, nhiều gấp 4 lần Hoa". Em nói xem Hoa có bao nhiêu quả trong từng câu.
- Câu mẫu đọc đề: "Đề cho biết ... Đề hỏi ... Em cần tìm ..."
- Câu mẫu trình bày: "Vì ... nhiều hơn ... nên em lấy ... trừ ..."
- Câu mẫu giải thích: "Em chọn phép ... vì trong đề có từ ..."
- Câu mẫu hỏi lại: "Thưa thầy, từ ... trong đề nghĩa là gì ạ?" Dạy em câu này để em dám hỏi.
Câu mẫu không phải để em học thuộc mà là giàn đỡ tạm thời. Sau vài tuần, nhiều em tự nói được mà không cần nhìn. Bảng từ của các bài trong chương cũng là tài liệu ôn tập tốt trước kiểm tra, vì nó nhắc em đúng những từ hay làm em sai.
Viết lại đề cho dễ đọc mà không hạ yêu cầu
Mục tiêu là bỏ chướng ngại ngôn ngữ, giữ nguyên phần tư duy. Phép tính, số bước suy luận, kiến thức cần dùng phải như đề gốc.
| Đề gốc | Đề viết lại | Đã đổi gì |
|---|---|---|
| Một cửa hàng nhập về một số bao gạo, trong đó số bao gạo tẻ nhiều hơn số bao gạo nếp 15 bao, biết tổng số bao là 75. Hỏi mỗi loại có bao nhiêu bao? | Có 75 bao gạo. Có hai loại: gạo tẻ và gạo nếp. Gạo tẻ nhiều hơn gạo nếp 15 bao. Hỏi có bao nhiêu bao gạo tẻ? Có bao nhiêu bao gạo nếp? | Tách câu dài thành câu ngắn, đưa dữ kiện tổng lên trước, tách câu hỏi làm hai |
| Quan sát hiện tượng xảy ra khi đun nóng nước trong cốc thuỷ tinh có đậy đĩa, rồi rút ra nhận xét về sự chuyển thể. | Đun nước trong cốc. Đậy đĩa lên cốc. Nhìn mặt dưới của đĩa. Em thấy gì? Nước đã đổi từ thể nào sang thể nào? | Chia thành từng bước làm, đổi "rút ra nhận xét" thành câu hỏi cụ thể |
Đề viết lại nên dùng trong giai đoạn học. Gần kỳ kiểm tra, cho em luyện dần với đề gốc kèm bảng từ, vì đề kiểm tra chung vẫn viết theo cách thông thường. Mục tiêu cuối cùng là em đọc được đề gốc, không phải mãi dùng đề viết lại.
Tiếng mẹ đẻ trong giờ học và trong nhóm
Cho phép em trao đổi bằng tiếng mẹ đẻ khi thảo luận nhóm. Em hiểu khái niệm bằng ngôn ngữ mình mạnh nhất, rồi diễn đạt lại bằng tiếng Việt khi báo cáo. Cấm hoàn toàn thường làm em im lặng, mất cả cơ hội hiểu bài.
Ghép em cùng dân tộc nhưng vững tiếng Việt hơn. Bạn đó vừa giải thích được bằng tiếng mẹ đẻ, vừa làm mẫu câu tiếng Việt. Nhớ luân phiên và giao việc rõ như với mọi bạn đồng hành.
Phần báo cáo và sản phẩm dùng tiếng Việt. Đây là chỗ em luyện ngôn ngữ học thuật. Cho em dùng câu mẫu, nói chậm, được nhắc từ.
Giáo viên học vài từ của em. Biết cách chào, cách khen bằng tiếng của em tạo không khí gần gũi. Không cần nhiều, chỉ cần thật.
Không chê giọng, không chế giễu cách nói. Phát âm chưa chuẩn không phải lỗi môn học. Sửa nhẹ từ chuyên môn nếu cần hiểu đúng, còn giọng nói là của em.
Tiết mẫu: Khoa học tự nhiên lớp 6 về sự chuyển thể
Tiết giả định của thầy Minh dạy thay ở một trường bán trú, lớp ba mươi hai em, phần lớn là học sinh dân tộc thiểu số. Bài giả định: "Sự chuyển thể của nước".
| Hoạt động | Việc của học sinh | Hỗ trợ ngôn ngữ |
|---|---|---|
| Mở đầu | Nhìn cốc nước đá để trên bàn một lúc, nói thấy gì ở mặt ngoài cốc | Câu mẫu: "Em thấy ... ở ..." Chấp nhận câu trả lời bằng tiếng mẹ đẻ rồi cùng nói lại bằng tiếng Việt |
| Hình thành kiến thức | Làm thí nghiệm đun nước, đậy đĩa, quan sát theo nhóm | Phiếu viết theo từng bước ngắn; bảng từ: thể lỏng, thể hơi, bay hơi, ngưng tụ, kèm hình vẽ |
| Luyện tập | Nối hiện tượng đời sống với tên quá trình | Ví dụ đời sống quen thuộc: sương sớm trên lá, hơi bốc lên từ nồi cơm, quần áo phơi khô |
| Vận dụng | Giải thích vì sao mặt ngoài cốc nước đá bị ướt | Câu mẫu: "Vì ... gặp lạnh nên ..."; nhóm thảo luận bằng tiếng mẹ đẻ, báo cáo bằng tiếng Việt |
| Chốt | Nói lại bốn từ của bài bằng câu của mình | Mỗi em chọn một từ, nói một câu |
Toàn bộ an toàn thí nghiệm được hướng dẫn bằng thao tác làm mẫu chứ không chỉ bằng lời, để em nào cũng hiểu. Đây là nguyên tắc chung cho mọi lớp có học sinh chưa vững tiếng Việt: việc liên quan đến an toàn phải làm mẫu, không dựa vào việc đọc hiểu.
Lỗi hay gặp và câu nên tránh
Những lỗi dưới đây thường xuất phát từ ý tốt nhưng làm em thu mình lại.
- Hạ yêu cầu môn học vì nghĩ em "không theo nổi", trong khi vướng mắc chỉ ở ngôn ngữ.
- Nói to và chậm như nói với trẻ nhỏ. Em là học sinh THCS, THPT; nói rõ, câu ngắn, nhưng giữ giọng bình thường.
- Gọi em trả lời trước lớp câu có lời văn dài ngay khi chưa có câu mẫu.
- Câu nên tránh: "Tiếng Việt còn chưa sõi thì học sao được." Câu nên dùng: "Từ này khó, mình cùng xem nghĩa nhé."
- Câu nên tránh: "Nói tiếng Việt đi, ở đây không ai hiểu đâu." Câu nên dùng: "Các em bàn bằng tiếng nào cũng được, lúc báo cáo mình nói tiếng Việt."
- Chấm trừ điểm nặng vì câu trả lời sai ngữ pháp trong khi ý đúng. Với các môn ngoài Ngữ văn, chấm ý là chính.
Mỗi học kỳ, tổ chuyên môn có thể cùng lập danh sách từ chức năng hay gây nhầm cho từng môn và từng khối lớp. Danh sách chung giúp giáo viên mới về trường không phải tự phát hiện lại từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh dân tộc thiểu số có được dùng tiếng mẹ đẻ trong giờ học không?
Trong thảo luận nhóm, cho phép dùng tiếng mẹ đẻ giúp em hiểu bài nhanh hơn. Phần báo cáo, trả lời và sản phẩm viết dùng tiếng Việt để em luyện ngôn ngữ học thuật. Thống nhất quy tắc này với lớp ngay từ đầu.
Viết lại đề cho dễ có làm hạ chuẩn không?
Không, nếu chỉ đổi câu chữ, giữ nguyên phép tính, số bước suy luận và kiến thức cần dùng. Nên dùng đề viết lại khi học, rồi chuyển dần sang đề gốc kèm bảng từ khi gần kiểm tra để em quen với cách viết thông thường.
Giáo viên không biết tiếng của học sinh thì hỗ trợ thế nào?
Không cần biết tiếng của em để hỗ trợ. Dùng vật thật, hình vẽ, thao tác mẫu, bảng từ, câu mẫu và bạn đồng hành cùng dân tộc. Học vài câu chào, câu khen của em là đủ để tạo gần gũi.
Làm sao phân biệt em vướng ngôn ngữ hay vướng kiến thức?
Đọc lại câu em làm sai bằng câu ngắn, đơn giản hơn, rồi hỏi lại. Nếu em làm đúng ngay, vướng mắc nằm ở ngôn ngữ. Nếu vẫn sai, cần kèm phần kiến thức. Thử với ba bốn câu để chắc.
Mỗi bài nên có bao nhiêu từ trong bảng từ?
Năm đến tám từ là vừa. Nhiều hơn em không nhớ nổi và bảng từ thành danh sách dài vô ích. Chọn những từ quyết định việc hiểu đề và hiểu kiến thức chính của bài, ưu tiên từ chức năng hay gây nhầm.
Có nên xếp học sinh dân tộc thiểu số ngồi riêng một nhóm không?
Không nên tách thành nhóm cố định. Có thể ghép cặp với bạn cùng dân tộc vững tiếng Việt hơn trong một số hoạt động, và ghép nhóm hỗn hợp trong hoạt động khác để em có cơ hội dùng tiếng Việt với nhiều bạn.