Bồi dưỡng học sinh khá giỏi trong giờ chính khoá không phải là giao thêm năm bài cùng dạng cho em làm xong sớm. Em cần nhiệm vụ đi sâu hơn: giải thích vì sao, tìm cách khác, chuyển sang tình huống mới, tìm chỗ sai trong lời giải, hoặc tự đặt câu hỏi. Một nhiệm vụ như vậy vừa giữ em bận có ích, vừa không làm em thấy làm nhanh là bị phạt.
Bài này không bàn về đội tuyển học sinh giỏi hay lịch ôn thi, mà về chuyện hằng ngày trên lớp: lớp bốn mươi em, có năm sáu em xong phiếu trong một nửa thời gian rồi ngồi nói chuyện hoặc làm bài môn khác. Bạn sẽ có năm kiểu nhiệm vụ mở rộng với ví dụ theo môn, cách soạn bộ thẻ thử thách dùng cả học kỳ, một tiết mẫu môn Lịch sử, cách đánh giá phần mở rộng và những lỗi hay gặp.
Vì sao "thêm bài" không phải là bồi dưỡng
Khi em làm xong sớm, phản xạ tự nhiên của giáo viên là đưa thêm bài. Lần đầu em vui vẻ làm. Lần thứ ba em hiểu quy luật: xong sớm thì phải làm nhiều hơn bạn, trong khi bạn chậm làm ít hơn mà vẫn đủ. Từ đó em làm chậm lại cho bằng bạn, hoặc làm xong rồi giấu đi. Giáo viên tưởng em hết sức, thật ra em đang tiết kiệm sức.
Bài cùng dạng còn có một vấn đề nữa: em đã nắm được dạng đó, làm thêm không cho em học thêm gì. Thứ em cần là đi lên một bậc tư duy, chẳng hạn từ "làm được" lên "giải thích được vì sao làm thế", từ "giải được bài này" lên "biết khi nào cách này không dùng được". Đây cũng là tinh thần phát triển năng lực trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018: không học thêm nhiều mà học sâu hơn.
Cuối cùng, em khá giỏi không phải lúc nào cũng giỏi đều. Em làm Toán nhanh có thể viết đoạn văn rất lúng túng; em thuộc sử có thể trình bày miệng rời rạc. Nhiệm vụ mở rộng tốt thường đẩy em sang phía kỹ năng còn yếu của mình, chẳng hạn bắt em giải thích bằng lời hay viết cho người khác đọc, thay vì chỉ cho em làm thêm phần em đã giỏi sẵn.
Năm kiểu nhiệm vụ mở rộng, ví dụ theo ba môn
Mỗi kiểu nhắm một bậc tư duy khác nhau. Bạn không cần dùng cả năm trong một tiết; chọn kiểu hợp với bài.
| Kiểu nhiệm vụ | Toán lớp 9 | Ngữ văn lớp 8 | Lịch sử lớp 11 |
|---|---|---|---|
| Giải thích vì sao | Vì sao khi nhân hai vế bất phương trình với số âm phải đổi chiều? Lấy ví dụ số cho thấy | Vì sao tác giả để nhân vật im lặng ở cuối truyện mà không kể tiếp? | Vì sao sự kiện này xảy ra vào thời điểm đó mà không sớm hơn mười năm? |
| Tìm cách khác | Giải lại bài bằng một cách khác, so sánh cách nào gọn hơn | Viết lại đoạn mở bài theo một cách mở khác | Trình bày cùng một diễn biến bằng sơ đồ thời gian thay vì đoạn văn |
| Đổi điều kiện | Nếu đổi số này thành số âm thì kết quả ra sao? | Nếu kể bằng ngôi thứ nhất của nhân vật phụ thì đoạn này thay đổi thế nào? | Nếu thiếu một điều kiện lịch sử đã học, kết cục có khác không? |
| Tìm chỗ sai | Đọc một lời giải có lỗi giáo viên cố ý cài, tìm và sửa | Đọc đoạn văn có lỗi lập luận, chỉ ra lỗi | Đọc nhận định có một chi tiết sai, sửa và dẫn bằng chứng |
| Tự đặt câu hỏi | Đặt một bài tương tự khó hơn và giải | Đặt hai câu hỏi đọc hiểu cho đoạn văn này | Đặt một câu hỏi mà bài học chưa trả lời được |
Kiểu "tìm chỗ sai" thường hấp dẫn nhất với học sinh khá giỏi vì giống trò chơi, và cũng là kiểu dễ soạn nhất: lấy lời giải đúng, cài một lỗi hay gặp vào. Kiểu "tự đặt câu hỏi" khó nhất, nên để dành khi em đã quen với các kiểu khác.
Soạn bộ thẻ thử thách dùng cả học kỳ
Thay vì nghĩ nhiệm vụ mở rộng cho từng tiết, bạn soạn một lần một bộ thẻ cho mỗi chương, cất trong hộp ở góc lớp. Em làm xong sớm tự đến lấy.
- Liệt kê các bài trong chương. Với mỗi bài, viết hai thẻ thuộc hai kiểu nhiệm vụ khác nhau trong bảng trên.
- Mỗi thẻ ghi ngắn: nhiệm vụ, thời gian gợi ý khoảng mười phút, sản phẩm cần nộp là gì. Không ghi chữ "khó" hay "dành cho học sinh giỏi".
- Đánh số thẻ theo bài để em biết lấy thẻ nào, không theo mức độ.
- Quy định một tờ giấy nộp chung: em ghi số thẻ, ngày, phần làm. Giáo viên đọc khi có thời gian, không cần chấm từng tờ ngay.
- Cuối mỗi tuần chọn một bài làm hay, đọc ý chính cho cả lớp nghe, không cần nêu tên nếu em không muốn.
- Sau mỗi chương, bỏ thẻ ít ai làm, sửa thẻ quá dễ, giữ thẻ được làm nhiều. Năm sau bộ thẻ đã tốt hơn.
Bộ thẻ còn có lợi cho cả em không thuộc nhóm khá giỏi: thỉnh thoảng một em trung bình làm xong sớm bài dễ cũng lên lấy thẻ, và có khi làm rất tốt. Đó là lý do không nên đặt tên hộp là "hộp học sinh giỏi".
Tiết mẫu: phần vận dụng môn Lịch sử có nhiệm vụ mở rộng
Tiết giả định của cô Thảo, Trường THPT A, lớp 11, bài giả định về một cuộc cải cách trong lịch sử. Cả lớp cùng làm phần lõi; nhiệm vụ mở rộng mở ra cho em xong sớm. Phần mở đầu và hình thành kiến thức dạy chung, không ghi lại ở đây.
| Phần | Thời gian | Cả lớp | Em xong phần lõi sớm |
|---|---|---|---|
| Luyện tập | 12 phút | Điền bảng nguyên nhân, nội dung, kết quả của cuộc cải cách từ hai tư liệu | Lấy thẻ "tìm chỗ sai": một nhận định về kết quả cải cách có một chi tiết sai |
| Vận dụng | 10 phút | Viết ba câu trả lời: cuộc cải cách để lại bài học gì cho ngày nay | Thẻ "đổi điều kiện": nếu cuộc cải cách diễn ra chậm hơn hai mươi năm, kết quả có khác không |
| Chốt | 5 phút | Hai em đọc câu trả lời, cả lớp bổ sung | Một em chia sẻ chi tiết sai đã tìm ra, cả lớp đối chiếu với tư liệu |
Nhiệm vụ mở rộng được đưa vào phần chốt để cả lớp cùng hưởng, nhờ vậy em khá giỏi không thấy mình làm việc riêng một cõi, và các em khác được nghe thêm một góc nhìn. Khi tổ dự giờ, đây là bằng chứng rõ của phân hoá theo hướng mở rộng.
Cho em khá giỏi làm "trợ giảng": khi nào nên, khi nào không
Nên khi em giải thích cho bạn một bước cụ thể. Giải thích cho người khác là cách học sâu nhất; em phải sắp xếp lại suy nghĩ của mình. Giao rõ: "Em giúp bạn hiểu bước đặt ẩn, không làm hộ."
Nên luân phiên. Mỗi tiết một vài em khác nhau, kể cả em trung bình giỏi một phần cụ thể. Như vậy không hình thành "đội trợ giảng" cố định.
Không nên biến thành việc thường xuyên. Tiết nào cũng kèm bạn thì em mất thời gian học của mình. Em khá giỏi cũng có quyền được thử thách.
Không nên khi em không muốn. Có em giỏi nhưng ngại nói, hay không thích bị coi là "người giỏi". Tôn trọng điều đó, cho em chọn nhiệm vụ mở rộng thay vì kèm bạn.
Không nên để em chấm điểm bạn. Em có thể góp ý cho bài bạn theo tiêu chí, nhưng điểm số phải do giáo viên quyết định.
Áp vào lớp của bạn: tuần đầu tiên có hộp thẻ thử thách
Một hộp thẻ đặt góc lớp mà không có quy tắc rõ sẽ thành chỗ học sinh lục lọi cho vui. Tuần đầu bạn cần làm mấy việc sau, mỗi việc chỉ tốn vài phút đầu giờ.
- Giới thiệu hộp thẻ trong hai phút: ai xong phần lõi và đã tự soát lại bài thì được lấy một thẻ, làm trên tờ nộp chung, không cần xin phép.
- Làm mẫu một thẻ cùng cả lớp ngay tiết đầu, chọn kiểu "tìm chỗ sai" vì dễ hiểu nhất. Cả lớp thấy thẻ không đáng sợ và cũng không phải đặc quyền.
- Đặt điều kiện "đã tự soát lại bài" để tránh em làm ẩu cho nhanh để được lấy thẻ. Khi đi quanh lớp, nhìn bài trước khi gật đầu cho lấy thẻ.
- Cuối tuần đếm số tờ nộp, xem thẻ nào được chọn nhiều, thẻ nào bị bỏ. Ghi lại em nào làm thẻ lần đầu, kể cả em không thuộc nhóm khá giỏi.
- Đầu tuần sau, đọc một ý hay trong tờ nộp cho cả lớp nghe, nói rõ đây là cách nghĩ đáng học, không nói ai nhanh nhất.
Sau hai ba tuần, hộp thẻ thành một phần nếp lớp như việc nộp vở. Lúc đó bạn không còn phải nghĩ "em xong sớm làm gì" mỗi tiết nữa, và có thời gian đi kèm những em đang cần hỗ trợ.
Đánh giá phần mở rộng và lỗi hay gặp
Phần mở rộng nên được ghi nhận, nhưng không biến thành cuộc đua điểm. Một vài nguyên tắc và lỗi cần tránh:
- Ghi nhận bằng nhận xét cụ thể trên tờ nộp: "Em đã chỉ ra đúng chỗ sai và giải thích bằng tư liệu thứ hai", thay vì chấm điểm cộng.
- Có thể dùng sản phẩm mở rộng làm minh chứng đánh giá thường xuyên về năng lực, theo quy định đánh giá hiện hành của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
- Lỗi: thẻ thử thách thực ra là bài cùng dạng với số lớn hơn. Em làm không học thêm được gì.
- Lỗi: chỉ một hai em luôn được gọi chia sẻ phần mở rộng, các em khác thấy đó là "sân chơi riêng".
- Lỗi: giao nhiệm vụ mở rộng quá dài, em không kịp làm trong giờ và mang về nhà thành bài tập thêm.
- Lỗi: khen trước lớp kiểu so sánh "bạn này làm nhanh nhất lớp". Khen cách nghĩ, không khen tốc độ.
Mục tiêu cuối cùng là em khá giỏi vẫn thấy giờ học có gì để học, còn cả lớp thấy việc làm thêm là một lựa chọn thú vị chứ không phải đặc quyền của ai.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh làm xong sớm rồi nói chuyện thì xử lý thế nào?
Thường là vì em không biết làm gì tiếp. Viết sẵn việc cho em làm xong sớm lên góc bảng hoặc để hộp thẻ thử thách ở góc lớp, nói rõ quy tắc ngay đầu năm. Khi có việc rõ ràng, phần lớn em sẽ tự làm.
Có nên cộng điểm cho học sinh làm nhiệm vụ mở rộng không?
Không nên cộng điểm thành chênh lệch lớn, vì như vậy em chậm hơn bị thiệt dù đã đạt yêu cầu. Nhiệm vụ mở rộng nên được nhận xét, ghi nhận như minh chứng năng lực trong đánh giá thường xuyên.
Bồi dưỡng học sinh giỏi trên lớp khác gì ôn đội tuyển?
Ôn đội tuyển là chương trình riêng cho số ít học sinh thi, theo kế hoạch của nhà trường. Bồi dưỡng trên lớp là cách giúp mọi em khá giỏi có việc đủ sâu trong giờ học bình thường, không tách em khỏi lớp.
Học sinh khá giỏi không chịu làm nhiệm vụ mở rộng thì sao?
Hỏi riêng xem vì sao. Có em thấy nhiệm vụ không hấp dẫn, có em mệt, có em ngại bị bạn trêu. Thử cho em chọn giữa hai thẻ, hoặc ghép với một bạn cùng làm. Không bắt buộc mọi tiết.
Soạn thẻ thử thách mất nhiều thời gian không?
Lần đầu khoảng một buổi cho một chương, chừng mười đến mười lăm thẻ. Các năm sau chỉ cần sửa và bổ sung. Có thể chia việc trong tổ chuyên môn, mỗi người soạn một chương rồi dùng chung.