TruyenDay.comTruyền Dạy
Dạy học phân hoá

Dạy học phân hoá trong một tiết 45 phút: cách làm cho lớp nhiều trình độ

Dạy học phân hoá là gì, bốn chỗ có thể phân hoá trong một tiết, kế hoạch bài dạy mẫu môn Toán lớp 10, cách điều phối lớp đông và các lỗi hay bị góp ý.

A Vietnamese teacher crouches beside a small group of students at the back of a crowded public school classroom, seen from the doorway, soft morning light, green and orange tones

Dạy học phân hoá trong một tiết 45 phút không có nghĩa là soạn ba giáo án hay chia lớp thành ba lớp nhỏ. Cả lớp vẫn đi tới cùng một yêu cầu cần đạt; thứ thay đổi là đường đi: mức gợi ý, độ phức tạp của nhiệm vụ, thời gian và cách học sinh trình bày sản phẩm. Giáo viên chỉ cần phân hoá ở một hoặc hai chỗ trong tiết, thường là phần luyện tập và vận dụng, còn phần mở đầu và chốt kiến thức vẫn dạy chung.

Bài này dành cho thầy cô đang dạy lớp ba mươi lăm đến bốn mươi lăm học sinh, có em làm xong bài trong năm phút, có em ngồi cả tiết chưa viết được dòng nào. Bạn sẽ có cách hiểu gọn về phân hoá theo tinh thần Chương trình giáo dục phổ thông 2018, một kế hoạch bài dạy rút gọn cho tiết giả định, cách điều phối khi các nhóm làm việc khác nhau, và danh sách lỗi tổ chuyên môn hay góp ý khi dự giờ.

Dạy học phân hoá là gì và không phải là gì

Là giữ chung mục tiêu, đổi đường đi. Chương trình 2018 nói tới yêu cầu cần đạt cho mọi học sinh. Phân hoá là cách giáo viên tổ chức để em vững có việc đủ khó mà không chán, em chưa vững có đủ bậc thang để vẫn chạm tới yêu cầu đó. Nếu một nhóm được giao mục tiêu thấp hơn hẳn, đó là hạ chuẩn chứ không phải phân hoá.

Không phải xếp chỗ cố định theo học lực. Nhiều lớp có "bàn đầu toàn em giỏi, bàn cuối toàn em yếu" suốt cả năm. Học sinh nhìn chỗ ngồi là đoán được mình bị xếp loại gì. Nhóm phân hoá phải đổi theo từng bài, từng kỹ năng, vì em yếu phần hình học có thể rất khá phần đại số.

Không phải thêm bài cho em giỏi. Giao thêm năm bài cùng dạng cho em làm xong sớm chỉ dạy em rằng làm nhanh thì bị phạt bằng việc. Nhiệm vụ mở rộng phải sâu hơn, chẳng hạn giải thích vì sao cách giải đúng, tìm cách giải khác, hay tự đặt một bài tương tự.

Không cần làm mọi tiết. Một tuần có hai, ba tiết có điểm phân hoá rõ đã là nhiều. Tiết ôn tập, tiết luyện tập dày bài và tiết thực hành là chỗ đáng làm nhất. Tiết giới thiệu khái niệm mới thường dạy chung, chỉ phân hoá ở câu hỏi gọi học sinh trả lời.

Dựa trên bằng chứng, không dựa trên ấn tượng. Trước khi chia mức, giáo viên cần một dấu hiệu nhỏ: kết quả phiếu thoát lớp hôm trước, câu trả lời khởi động, bài tập về nhà. Ấn tượng từ đầu năm thường đã cũ sau vài tuần.

Bốn chỗ có thể phân hoá trong một tiết

Tài liệu sư phạm hay chia ra bốn chỗ giáo viên có thể điều chỉnh. Trong một tiết thường chỉ cần chọn một chỗ, nhiều nhất là hai. Bảng dưới gợi ý chỗ nào hợp với loại tiết nào.

Chỗ phân hoáGiáo viên đổi cái gìVí dụ trong lớpHợp với tiết
Nội dungMức độ phức tạp của ngữ liệu, con số, đề bàiCùng bài toán chi phí nhưng nhóm A có số tròn, nhóm C có thêm điều kiện ràng buộcLuyện tập, ôn tập
Quá trìnhLượng gợi ý, cách chia bước, thời gian, có ghép đôi hay khôngPhiếu có thẻ gợi ý gấp kín, em cần thì mở; em không cần thì để nguyênHình thành kiến thức, luyện tập
Sản phẩmHình thức nộp kết quảViết đoạn văn, vẽ sơ đồ hoặc trình bày miệng cùng một ýVận dụng, dự án nhỏ
Môi trườngChỗ ngồi, nhóm, góc yên tĩnh, tài liệu để sẵnMột bàn cạnh giáo viên cho em cần hỏi thường xuyên, đổi người mỗi tiếtMọi tiết có làm việc cá nhân

Giáo viên mới nên bắt đầu bằng phân hoá quá trình, cụ thể là thẻ gợi ý. Cách này ít tốn công soạn nhất, không cần in ba loại phiếu, và học sinh tự quyết định mình cần bao nhiêu giúp đỡ nên không có cảm giác bị xếp hạng. Khi đã quen, bạn mới thêm phân hoá nội dung cho phần vận dụng.

Kế hoạch bài dạy rút gọn: tiết Toán lớp 10 có điểm phân hoá

Tiết giả định của thầy Minh, Trường THPT A, lớp 10 có bốn mươi hai học sinh. Tên bài giả định: "Bài toán chi phí dùng hệ bất phương trình bậc nhất hai ẩn". Khung theo bốn hoạt động quen thuộc của kế hoạch bài dạy hiện hành; chỉ phần luyện tập và vận dụng có phân hoá.

Hoạt độngThời gianHọc sinh làm gìChỗ phân hoá
Mở đầu5 phútCả lớp đọc tình huống một xưởng làm hai loại bánh, đoán phương án lãi nhấtKhông phân hoá, giáo viên ghi lại các phỏng đoán
Hình thành kiến thức12 phútCùng lập hệ bất phương trình từ tình huống, xác định miền nghiệmCâu hỏi gọi trả lời chia hai tầng: hỏi "điều kiện nào" cho em cần củng cố, hỏi "vì sao chọn đỉnh" cho em vững
Luyện tập15 phútLàm phiếu một bài toán chi phí mớiPhiếu chung một đề, ba thẻ gợi ý gấp kín: thẻ 1 gợi ý đặt ẩn, thẻ 2 gợi ý lập ràng buộc, thẻ 3 cho sẵn miền nghiệm để tính
Vận dụng10 phútChọn một trong hai việc: sửa đề để phương án lãi nhất thay đổi, hoặc giải thích bằng lời cho bạn chưa hiểuPhân hoá sản phẩm, học sinh tự chọn
Chốt và phiếu thoát lớp3 phútTrả lời một câu: "Hôm nay mình đã mở mấy thẻ gợi ý, chỗ nào còn vướng"Dùng kết quả để chia nhóm tiết sau

Điểm cần chú ý: mục tiêu của cả lớp vẫn là lập được hệ và tìm phương án tối ưu. Em mở cả ba thẻ vẫn chạm tới mục tiêu đó, chỉ là có nhiều bậc thang hơn. Phần vận dụng là chỗ em vững được đi xa hơn. Khi tổ dự giờ hỏi "phân hoá ở đâu", thầy Minh chỉ ra được ba điểm cụ thể chứ không nói chung chung.

Điều phối lớp đông khi các nhóm làm việc khác nhau

Nỗi lo lớn nhất của giáo viên là lớp ồn và mình bị kéo về một góc. Các bước sau giúp giữ nhịp cho lớp bốn mươi mấy học sinh.

  1. Giao việc bằng một câu viết lên bảng trước khi phát phiếu. Ví dụ: "Làm cá nhân 8 phút, chưa được hỏi bạn. Cần giúp thì mở thẻ theo thứ tự." Học sinh nhìn bảng chứ không hỏi lại.
  2. Đặt quy tắc "hỏi ba trước khi hỏi thầy". Em tự đọc lại, mở thẻ gợi ý, hỏi bạn bên cạnh, rồi mới giơ tay. Quy tắc này giảm một nửa số lần giáo viên bị gọi.
  3. Đi theo vòng cố định. Phút đầu đi nhanh một lượt quanh lớp chỉ để nhìn, chưa giảng. Sau đó dừng ở nhóm cần nhất ba đến bốn phút, rồi đi tiếp. Đừng ngồi lì một bàn quá năm phút.
  4. Có việc sẵn cho em xong sớm. Một câu thử thách viết sẵn ở góc bảng, ai xong thì làm, không cần báo giáo viên.
  5. Báo giờ hai lần. Còn ba phút và còn một phút. Học sinh chậm biết để viết dở ý chính chứ không bỏ trắng.
  6. Chốt chung bằng bài của học sinh, không bằng bài mẫu. Chọn hai bài theo hai cách khác nhau, không nêu tên nếu bài còn sai, chiếu hoặc đọc lên để cả lớp so sánh.

Ở lớp đông, tiếng ồn ở mức thì thầm khi làm cặp là bình thường. Cái cần tránh là ồn vì không biết làm gì; khi đó lỗi nằm ở câu giao việc, không phải ở học sinh.

Lộ trình bốn tuần cho người chưa làm phân hoá bao giờ

Đừng bắt đầu bằng tiết thao giảng. Hãy thử trên lớp mình dạy hằng ngày, mỗi tuần thêm một việc, và ghi lại điều xảy ra.

  • Tuần 1: chỉ dùng phiếu thoát lớp một câu ở hai tiết. Đọc nhanh và chia phiếu thành ba chồng: làm được, làm được một phần, chưa làm được. Chưa đổi gì trong cách dạy.
  • Tuần 2: thêm thẻ gợi ý gấp kín cho một bài luyện tập. Đếm xem bao nhiêu em mở thẻ 1, thẻ 2, thẻ 3. Con số này cho bạn biết bài dạy chung đã đến được bao nhiêu em.
  • Tuần 3: thêm một câu thử thách cho em làm xong sớm. Quan sát xem câu đó có quá dễ hay quá khó, sửa cho tuần sau.
  • Tuần 4: thử một tiết có hai nhiệm vụ vận dụng để học sinh tự chọn. Ghi lại em nào chọn gì; em chọn việc dễ dù làm được việc khó là tín hiệu cần trò chuyện riêng.
  • Sau bốn tuần, mang ghi chép vào buổi sinh hoạt tổ chuyên môn. Đồng nghiệp góp ý trên số liệu thật thì cụ thể hơn nhiều so với góp ý trên một tiết dạy mẫu.

Lộ trình này cố ý chậm. Phân hoá hỏng nhiều nhất khi giáo viên làm một lần thật lớn, mệt, rồi bỏ hẳn. Mỗi tuần một việc nhỏ thì đến cuối học kỳ đã thành thói quen.

Lỗi hay bị góp ý khi dự giờ tiết có phân hoá

Nói "phân hoá" nhưng cả lớp làm cùng một phiếu, cùng một cách. Kế hoạch bài dạy ghi rõ phân hoá mà trên lớp không thấy gì khác nhau. Người dự giờ sẽ hỏi phân hoá ở đâu; bạn cần chỉ ra được thẻ gợi ý, nhiệm vụ lựa chọn hay câu hỏi theo tầng.

Nhóm yếu chỉ được làm bài nhận biết. Cả tiết nhóm đó chép công thức và thay số, không bao giờ chạm tới phần vận dụng. Đây là lỗi nặng nhất vì nó âm thầm hạ chuẩn.

Đặt tên nhóm theo mức độ. Gọi "nhóm khá, nhóm trung bình, nhóm yếu" ngay trên lớp làm học sinh xấu hổ và phụ huynh phản ứng. Dùng màu, số thứ tự hoặc tên nhiệm vụ.

Giáo viên bị kéo về một góc. Ba mươi lăm học sinh còn lại ngồi chờ hoặc làm việc riêng. Cách khắc phục là thẻ gợi ý và quy tắc hỏi ba trước khi hỏi thầy.

Không chốt chung. Mỗi nhóm làm một kiểu rồi hết giờ, không ai biết đáp án đúng là gì. Luôn giữ ba đến năm phút để cả lớp cùng nhìn lại mục tiêu chung.

Câu hỏi thường gặp

Dạy học phân hoá có bắt buộc trong chương trình 2018 không?

Chương trình giáo dục phổ thông 2018 và hướng dẫn hiện hành của Bộ Giáo dục và Đào tạo khuyến khích dạy học phù hợp với đối tượng, phát huy năng lực từng học sinh. Không có quy định mỗi tiết phải phân hoá, nhưng khi dự giờ người ta thường xem giáo viên có quan tâm tới các nhóm khác nhau không.

Lớp bốn mươi lăm học sinh có làm phân hoá được không?

Được, nếu bạn chọn cách nhẹ: thẻ gợi ý gấp kín, câu hỏi theo hai tầng, một câu thử thách ở góc bảng. Những cách cần xếp lại bàn ghế hay in nhiều loại phiếu thì để dành cho tiết ôn tập hoặc khi có thêm thời gian.

Có phải soạn ba kế hoạch bài dạy cho ba nhóm không?

Không. Một kế hoạch bài dạy chung, trong đó ghi rõ điểm phân hoá ở hoạt động nào và giáo viên điều chỉnh cái gì. Thường chỉ một hoặc hai hoạt động có cột phân hoá, phần còn lại dạy chung như bình thường.

Làm sao biết học sinh nào cần gợi ý nhiều hơn?

Dựa vào bằng chứng gần nhất: phiếu thoát lớp tiết trước, bài tập về nhà, câu trả lời khởi động. Tránh dựa vào học lực năm trước hay ấn tượng ban đầu, vì trình độ của học sinh thay đổi theo từng phần kiến thức và từng tháng.

Phân hoá có làm học sinh tự ti không?

Có thể, nếu nhóm cố định và tên nhóm lộ ra mức độ. Giữ nhóm linh hoạt theo từng bài, cho học sinh tự chọn mức gợi ý, dùng màu hay số thay cho chữ khá, yếu, và khen sự tiến bộ thay vì khen ai nhanh nhất.

Tiết thao giảng có nên làm phân hoá không?

Nên, nhưng chỉ khi bạn đã thử cách đó trên lớp mình vài lần. Tiết thao giảng mà lần đầu dùng phân hoá rất dễ rối thời gian. Chọn một điểm phân hoá chắc chắn, ghi rõ trong kế hoạch bài dạy để người dự giờ dễ theo dõi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138