Giàn đỡ trong dạy học là sự hỗ trợ tạm thời giúp học sinh làm được việc mà một mình em chưa làm được: một câu hỏi gợi mở, một ví dụ làm mẫu, một khung câu, một bảng chia bước. Điểm cốt lõi nằm ở chữ "tạm thời": giàn đỡ chỉ tốt khi được rút dần đến lúc em tự làm.
Giàn đỡ là công cụ chính của dạy học phân hoá, vì cùng một nhiệm vụ, em này cần ba tầng gợi ý, em kia không cần tầng nào. Bài này giới thiệu sáu kiểu giàn đỡ thường dùng, cách viết thẻ gợi ý ba tầng cho một bài viết đoạn nghị luận lớp 9, bộ câu hỏi gợi mở khi đi quanh lớp, lộ trình rút giàn đỡ qua bốn tiết và những lỗi biến giàn đỡ thành làm hộ.
Giàn đỡ khác giảng lại và khác làm hộ
Khi học sinh bí, giáo viên có ba phản xạ. Phản xạ thứ nhất là giảng lại từ đầu, thường bằng đúng lời đã giảng. Phản xạ thứ hai là làm hộ một bước, "đây, em viết thế này". Phản xạ thứ ba là giàn đỡ: hỏi một câu hoặc đưa một gợi ý vừa đủ để em tự bước tiếp.
Ý tưởng giàn đỡ gắn với quan niệm vùng phát triển gần trong tâm lý học giáo dục: có những việc em làm một mình được, những việc em chưa làm được dù có giúp, và ở giữa là những việc em làm được nếu có người hỗ trợ đúng mức. Dạy học hiệu quả nhắm vào vùng giữa đó. Giao việc em đã tự làm được thì em không học thêm; giao việc quá xa thì giàn đỡ nào cũng thành làm hộ.
Cách nhận ra mình đang giàn đỡ hay đang làm hộ rất đơn giản: sau khi bạn rời bàn, em có tự làm tiếp được bước sau không. Nếu em lại ngồi chờ, bạn đã đưa quá nhiều. Nếu em vẫn bí ở đúng chỗ cũ, bạn đã đưa quá ít hoặc chưa đúng chỗ vướng.
Vì vậy giàn đỡ tốt luôn bắt đầu bằng một câu hỏi chẩn đoán nhỏ: "Em đang nghĩ đến đâu rồi?" Nghe em trả lời rồi mới quyết định đưa tầng gợi ý nào.
Sáu kiểu giàn đỡ thường dùng
Mỗi kiểu hợp với một loại vướng mắc khác nhau. Một tiết học chỉ cần hai ba kiểu; đừng dùng cả sáu cùng lúc.
| Kiểu giàn đỡ | Ví dụ | Hợp khi em vướng ở |
|---|---|---|
| Câu hỏi gợi mở | "Đề cho biết gì? Còn thiếu gì để tính được?" | Không biết bắt đầu từ đâu |
| Ví dụ làm mẫu | Một bài tương tự đã giải đầy đủ, có chú thích từng bước | Chưa hình dung được sản phẩm cần ra sao |
| Khung câu | "Theo em, ... vì ... Ví dụ là ..." | Có ý nhưng không biết diễn đạt |
| Chia bước | Bảng liệt kê các bước, em đánh dấu khi xong từng bước | Nhiệm vụ dài, dễ lạc |
| Sơ đồ, bảng trống | Bảng ba cột nguyên nhân, diễn biến, kết quả để điền | Cần sắp xếp nhiều thông tin |
| Làm mẫu bằng suy nghĩ thành tiếng | Giáo viên nói to những gì mình nghĩ khi giải một câu | Không biết người giỏi nghĩ thế nào |
Kiểu cuối cùng, suy nghĩ thành tiếng, ít được dùng nhưng rất mạnh. Học sinh thường chỉ thấy lời giải cuối cùng, gọn gàng, mà không thấy giáo viên cũng từng phân vân, thử, bỏ cách này chọn cách kia. Nghe được quá trình đó giúp em hiểu bí là bình thường và có cách để thoát bí.
Viết thẻ gợi ý ba tầng: bài viết đoạn nghị luận lớp 9
Tiết giả định của cô Lan dạy Ngữ văn lớp 9 ở Trường THCS A. Nhiệm vụ: viết đoạn nghị luận khoảng mười câu về ý kiến "Đọc sách giúp người trẻ hiểu chính mình". Thẻ gợi ý được gấp, em cần thì mở theo thứ tự. Cách viết từng tầng:
- Xác định chỗ học sinh hay vướng nhất. Với đoạn nghị luận, ba chỗ thường gặp: không có câu chủ đề rõ, lý lẽ chung chung không có dẫn chứng, kết đoạn lặp lại mở đoạn.
- Tầng 1, câu hỏi gợi mở: "Em đồng ý, không đồng ý hay đồng ý một phần? Viết câu trả lời đó thành câu đầu đoạn."
- Tầng 2, khung câu: "Đọc sách giúp người trẻ hiểu chính mình vì thứ nhất ... Chẳng hạn khi đọc ..., em nhận ra ... Thứ hai ..."
- Tầng 3, ví dụ làm mẫu: một đoạn nghị luận hoàn chỉnh về đề tài khác, chẳng hạn ý kiến về việc chơi thể thao, có gạch chân câu chủ đề, lý lẽ và dẫn chứng.
- Kiểm tra thẻ: em mở cả ba thẻ vẫn phải tự viết được đoạn của mình, không chép được từ thẻ. Tầng 3 vì thế dùng đề tài khác.
- Ghi lại: cuối tiết, mỗi em ghi số thẻ đã mở. Con số này cho cô Lan biết tiết sau cần dạy lại phần nào cho cả lớp.
Thẻ gợi ý đặt trong phong bì nhỏ ở mỗi bàn hoặc in ở mặt sau phiếu, gấp lại. Học sinh mở thẻ không phải xin phép, không bị ghi nhận là kém. Nhiều em mở thẻ 1, đọc xong gấp lại và tự làm tiếp; đó là cách dùng lý tưởng.
Câu hỏi gợi mở khi đi quanh lớp
Khi bạn dừng ở một bàn, câu hỏi đầu tiên quyết định em sẽ tự nghĩ hay chờ được chỉ. Bảng dưới xếp câu hỏi từ ít hỗ trợ đến nhiều hỗ trợ; bắt đầu từ tầng trên, chỉ xuống tầng dưới khi em vẫn bí.
| Tầng | Câu hỏi mẫu | Mục đích |
|---|---|---|
| Chẩn đoán | "Em đang làm đến đâu? Em đang nghĩ gì ở chỗ này?" | Biết chính xác chỗ vướng trước khi giúp |
| Nhắc lại nhiệm vụ | "Đề bài muốn em làm ra cái gì?" | Em lạc nhiệm vụ, quên mục tiêu |
| Nối với điều đã biết | "Bài hôm trước mình làm gì khi gặp dạng này?" | Em có kiến thức nhưng chưa nhận ra cần dùng |
| Thu hẹp lựa chọn | "Ở đây nên dùng cách A hay cách B? Vì sao?" | Em biết nhiều cách nhưng không chọn được |
| Làm mẫu một phần | "Cô làm bước đầu, em làm bước tiếp theo nhé." | Em bí hoàn toàn sau các câu hỏi trên |
| Rời đi có hẹn | "Em thử bước này, hai phút nữa cô quay lại xem." | Giao lại quyền làm cho em |
Câu cuối cùng quan trọng hơn ta nghĩ. Rời đi có hẹn cho em thời gian tự làm mà không thấy bị bỏ rơi, và nhắc giáo viên quay lại thật. Ở lớp đông, ghi nhanh tên bàn đã hẹn để không quên.
Rút dần giàn đỡ qua bốn tiết
Giàn đỡ không rút thì thành nạng chống. Một lộ trình rút dần cho kỹ năng viết đoạn nghị luận qua bốn tiết liên tiếp có thể như sau.
| Tiết | Giàn đỡ có sẵn | Học sinh làm | Dấu hiệu sẵn sàng rút tiếp |
|---|---|---|---|
| 1 | Ba tầng thẻ gợi ý, giáo viên làm mẫu suy nghĩ thành tiếng | Viết đoạn với thẻ | Phần lớn lớp chỉ mở thẻ 1 hoặc 2 |
| 2 | Bỏ tầng 3, giữ tầng 1 và 2 | Viết đoạn, đánh dấu câu chủ đề của chính mình | Hầu hết đoạn có câu chủ đề rõ |
| 3 | Chỉ còn khung câu dán ở góc bảng | Viết đoạn, tự soát theo danh sách ba điểm | Lý lẽ có dẫn chứng ở đa số bài |
| 4 | Không giàn đỡ, chỉ có danh sách tự soát | Viết đoạn độc lập | Dùng làm minh chứng đánh giá thường xuyên |
Không phải em nào cũng đi cùng tốc độ. Ở tiết 3 và 4, vẫn để sẵn thẻ ở bàn giáo viên cho em nào cần, nhưng không phát lên bàn. Em tự lên lấy là một bước tự chủ: em biết mình cần gì.
Áp vào lớp của bạn: một tuần thử giàn đỡ có chủ đích
Phần lớn giáo viên đã giàn đỡ theo bản năng mỗi ngày. Việc của tuần này là làm điều đó có chủ đích và quan sát kết quả. Chọn một lớp, một kỹ năng, làm theo các việc sau:
- Ngày 1: ghi lại năm lần bạn dừng ở bàn học sinh trong một tiết: em vướng ở đâu, bạn nói gì, sau khi bạn rời đi em có làm tiếp không. Chưa thay đổi gì.
- Ngày 2: đọc lại năm lần đó, đánh dấu lần nào là giảng lại, làm hộ hay giàn đỡ. Đa số giáo viên ngạc nhiên vì số lần làm hộ.
- Ngày 3: dán bảng câu hỏi gợi mở ở trên vào mặt trong bìa giáo án. Ở mỗi bàn, bắt đầu bằng câu chẩn đoán.
- Ngày 4: thử một bộ thẻ ba tầng cho một nhiệm vụ. Cuối tiết đếm số thẻ đã mở.
- Ngày 5: thử làm mẫu bằng suy nghĩ thành tiếng ba phút đầu phần luyện tập, nói cả chỗ mình phân vân.
- Cuối tuần: so sánh ghi chép ngày 1 với ngày 5: có bao nhiêu em tự làm tiếp sau khi bạn rời bàn.
Con số cuối tuần là thước đo trung thực nhất của giàn đỡ. Nó không cần ai dự giờ, không cần biểu mẫu, chỉ cần bạn quan sát chính lớp mình. Nếu con số tăng, bạn đang đi đúng hướng; nếu không, xem lại tầng gợi ý đã đưa có quá nhiều hay quá sớm.
Lỗi biến giàn đỡ thành làm hộ
Đưa gợi ý trước khi hỏi em đang nghĩ gì. Gợi ý trúng chỗ em đã biết thì thừa, trượt chỗ em vướng thì vô ích. Luôn hỏi trước.
Tầng cuối là đáp án. Thẻ gợi ý cuối cùng chứa luôn lời giải bài đang làm, em mở là chép. Ví dụ làm mẫu phải là bài khác.
Không bao giờ rút. Cả học kỳ học sinh đều có khung câu, đến bài kiểm tra không có khung thì em không viết được. Lập lộ trình rút ngay từ khi đưa giàn đỡ vào.
Cầm bút viết vào vở em. Dù chỉ một dòng, đó là làm hộ. Viết ra giấy nháp của giáo viên hoặc nói, để em tự viết vào vở.
Chỉ giàn đỡ cho một vài em quen. Giáo viên hay dừng ở bàn những em hay hỏi, còn em im lặng thì bị bỏ qua. Đi vòng có thứ tự, hỏi câu chẩn đoán ở mọi bàn.
Khen vì đã mở ít thẻ. Câu khen kiểu "em giỏi quá, không cần gợi ý" làm những em cần thẻ thấy mở thẻ là đáng xấu hổ, và lần sau giấu chỗ bí. Khen cách em tự kiểm tra bài, cách em dùng gợi ý rồi tự đi tiếp, không khen số thẻ.
Câu hỏi thường gặp
Giàn đỡ trong dạy học là gì?
Là sự hỗ trợ tạm thời giúp học sinh làm được nhiệm vụ mà một mình em chưa làm được, như câu hỏi gợi mở, ví dụ làm mẫu, khung câu, bảng chia bước. Giàn đỡ được rút dần khi em tiến bộ, đến lúc em tự làm độc lập.
Giàn đỡ khác phiếu học tập ba mức thế nào?
Phiếu ba mức là một cách tổ chức giàn đỡ sẵn trên giấy cho các nhóm khác nhau. Giàn đỡ rộng hơn, gồm cả lời nói của giáo viên khi đi quanh lớp, cách làm mẫu, thẻ gợi ý gấp kín học sinh tự mở khi cần.
Học sinh mở hết thẻ gợi ý ngay từ đầu thì sao?
Quy định thứ tự mở và thời gian tối thiểu trước khi mở thẻ đầu, chẳng hạn ba phút tự nghĩ. Ghi lại số thẻ đã mở cuối tiết. Nếu một em luôn mở hết ngay, trò chuyện riêng xem em vướng thật hay ngại nghĩ.
Bao lâu thì nên rút giàn đỡ?
Không có số tiết cố định. Rút khi phần lớn lớp chỉ dùng tầng gợi ý nhẹ nhất, hoặc khi sản phẩm cho thấy em đã nắm phần mà giàn đỡ hỗ trợ. Rút từng tầng một, giữ sẵn cho em nào còn cần.
Có nên dùng giàn đỡ trong bài kiểm tra không?
Bài kiểm tra định kỳ thường cần đánh giá khả năng làm độc lập, nên không có giàn đỡ, trừ điều chỉnh cho học sinh có kế hoạch giáo dục cá nhân. Trong đánh giá thường xuyên trên lớp, có thể ghi nhận cả mức giàn đỡ em đã dùng.
Giáo viên mới nên bắt đầu với kiểu giàn đỡ nào?
Câu hỏi gợi mở và khung câu là dễ bắt đầu nhất, không cần chuẩn bị nhiều. Sau đó thêm ví dụ làm mẫu cho những bài có sản phẩm viết. Thẻ gợi ý ba tầng cần soạn kỹ hơn, nên dùng cho bài trọng tâm.